Ased treftadaeth yn y Cymoedd yn troi’n wyrdd

Dydd Mercher 27 Mawrth 2013

Bydd prosiect newydd nid yn unig yn cadw un o asedau treftadaeth diweddaraf Cadw yn ei ffurf wreiddiol sy’n dyddio o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, ond hefyd yn sicrhau bod gwaith yn cael ei wneud yn y modd mwyaf cynaliadwy posibl, gan ddangos y gall adeiladau traddodiadol fod yn effeithlon o ran ynni.

Ased treftadaeth yn y Cymoedd yn troi’n wyrdd

Ased treftadaeth yn y Cymoedd yn troi’n wyrdd

Mae Cadw, sef gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru, wedi cyhoeddi dechrau gwaith gwella cynaliadwy a chydnaws ar ei ased diweddaraf, Bwthyn Treftadaeth. Cafodd y bwthyn ei brynu yn yr haf y llynedd ac ar ôl cael ei agor bydd yn cynnig cip prin i bobl leol ac ymwelwyr ar fywyd cymuned lofaol fach yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed.

Cwmdâr yng nghanol Cymoedd y De yw lleoliad Bwthyn Treftadaeth, sy’n unigryw yn yr ystyr ei fod bron yn ddigyfnewid y tu mewn a’r tu allan ers cael ei godi ym 1854. Bydd y gwelliannau ‘gwyrdd’ yn sicrhau bod y bwthyn yn cael ei gadw yn ei ffurf wreiddiol, fel enghraifft brin o sut beth oedd tŷ yn y Cymoedd pan gafodd ei godi gyntaf i bobl fyw ynddo.  

Dywedodd John Edwards, Cyfarwyddwr Cynorthwyol Cadw dros Eiddo mewn Gofal, sy’n arwain y prosiect: ‘Ag adeiladau rhestredig a chestyll mawr y bydd dyn yn cysylltu deunyddiau traddodiadol at waith trwsio fel arfer, ond maen nhw yr un mor bwysig ar gyfer pob adeilad traddodiadol. 

‘Mae adeiladau traddodiadol yn aml yn cael eu camddeall, ac yn cael eu trin yn yr un ffordd ag adeiladau modern. Er enghraifft, mae’r ffordd y mae’r waliau’n cael eu trin yn gallu creu effaith aruthrol ar effeithlonrwydd ynni.  Bydd waliau tamp yn cynyddu rhyw draean ar faint o wres sy’n cael ei golli, a gall hen waliau sydd wedi’u hailbwyntio â morter sment ddatblygu craciau mân sy’n caniatáu i wlybaniaeth ddod i mewn, ond ei gwneud yn anodd iddi ddianc.  Drwy ddefnyddio’r deunyddiau cywir, sef morter calch yn yr achos yma, mae’r waliau’n cadw’n sych yn hirach sy’n golygu eu bod yn fwy effeithlon o safbwynt ynni. 

‘Mae gwaith trwsio a gwella gwybodus ar adeiladau traddodiadol yn flaenoriaeth yng Nghymru. Rhai traddodiadol yw un ym mhob tri o’r holl adeiladau yng Nghymru, o’i gymharu â dim ond un ym mhump yn Lloegr. Mae’n bwysicach byth felly ein bod ni’n sicrhau gwell dealltwriaeth ar sut mae cadw a thrin adeiladau traddodiadol, drwy fynd ati mewn modd sy’n creu effaith gadarnhaol ar gynaliadwyedd ein hadeiladau a’u heffeithlonrwydd ynni.’

Rhai gwreiddiol yw’r mwyafrif o ffenestri’r bwthyn ac maen nhw yno ers 159 o flynyddoedd. Maen nhw mewn cyflwr gwael ar hyn o bryd ond fe gawn nhw eu trwsio mewn ffordd a fydd yn sicrhau eu bod yn para am 159 o flynyddoedd eto, gobeithio, gan sicrhau hefyd eu bod yn effeithlon o ran ynni.

Mae astudiaeth ar effeithlonrwydd thermol ffenestri pren traddodiadol wedi dangos y bydd gosod cwareli eilaidd, ar ôl trwsio ffenestri Bwthyn Treftadaeth a gosod deunydd atal drafft, yn gwella eu heffeithlonrwydd thermol 58 y cant, sef i’r un lefel effeithlonrwydd ynni o leiaf â ffenestr ddwbl fodern.

Ychwanegodd John: ‘I raddau helaeth, mae effeithlonrwydd ynni’n ymwneud â’n ffordd ni o fyw. Tynnu cyrtens trwchus a chau caead dros y ffenestr oedd y ffordd arferol i gadw’n gynnes ac roedd hyn yn rhan arferol o fyw mewn adeilad traddodiadol. Drwy osod caeadau pren ar ffenestri Bwthyn Treftadaeth bydd yr effeithlonrwydd ynni’n cael ei wella hyd at 62 y cant arall.

‘Ond hyd yn oed heb gwareli eilaidd, gall cyrtens trwchus gynyddu effeithlonrwydd ynni ffenestri hyd at 41 y cant, sy’n profi bod pethau bach bob dydd yn gallu gwella effeithlonrwydd ynni yn aruthrol’

O dan gyfarwyddyd Cadw, bydd gwaith adfer Bwthyn Treftadaeth yn gwneud y pethau bychain ac yn astudio mesurau cost-effeithiol sy’n effeithlon o ran ynni ac sy’n adeiladu ar nodweddion cynaliadwy cynhenid adeiladau traddodiadol.  Bydd y gwaith yn gyfuniad o fesurau modern a thraddodiadol yn amrywio o inswleiddio ac atal drafftiau i waith trwsio da a fydd yn helpu ffabrig yr adeilad gwreiddiol i sicrhau’r perfformiad gorau posibl. 

Bydd Cadw yn gwneud y gwaith o dipyn i beth. Yn gyntaf caiff gwaith dadansoddi a phrofi ei wneud, i helpu i ddeall effeithlonrwydd ynni’r adeilad fel y mae ar hyn o bryd, ac wedyn wrth i’r gwahanol gamau gael eu cwblhau bydd effaith y gwaith ar effeithlonrwydd ynni’r adeilad yn cael ei mesur.

Bydd Bwthyn Treftadaeth yn hanfodol bwysig wrth helpu Cadw i amlygu’r arferion gorau a all gael eu rhannu ledled Cymru a’r tu hwnt, a rhannu gwybodaeth yw un o brif amcanion y prosiect.