Ail dymor o’n prosiect archeoleg gyhoeddus yn Ynys Môn

Dydd Mawrth 05 Ebrill 2016

Bydd y prosiect yn canolbwyntio ar y dirwedd o gwmpas un o siambrau claddu enwocaf Cymru o’r cyfnod Neolithig – Bryn Celli Ddu, gan archwilio nodweddion cudd nad oedd neb wedi sylwi arnynt cyn hyn.

Llun o Bryn Celli Ddu

Bryn Celli Ddu

Tan yn ddiweddar, prin oedd y sylw archeolegol a roed i amgylchedd ehangach Bryn Celli Ddu. Dyma rywbeth y mae ein gwaith cloddio ni’n gobeithio’i gywiro – mewn cydweithrediad rhwng Cadw, Prifysgol Fetropolitan Manceinion a Phrifysgol Canolbarth Sir Gaerhirfryn.

Y llynedd, buom ni’n treulio amser yn ailedrych ar gelf carreg yr oeddem ni’n gwybod eisoes oedd ar gael, ac arweiniodd hyn at gloddio’r brigiad wrth ochr Bryn Celli Ddu, ag addurniadau arno, am y tro cyntaf. Awgrymai ein gwaith cloddio y gallai’r brigiadau fod gymaint â thair gwaith yn fwy nag a feddyliwyd cyn hynny, felly efallai mai dim ond blaen ewin a gynrychiolir gan y marciau cwpan y gwyddem ni amdanynt – er bod yn rhaid cydnabod fod cymaint o chwarelu wedi digwydd ar y safle dros y canrifoedd, mai dim ond dyfalu y gallwn ni ei wneud ynghylch faint o waith celf hynafol oedd yno’n wreiddiol.

Ond dim ond dechrau’r stori oedd hynny. Ar dir uwch o fewn golwg i Fryn Celli Ddu,  â golygfeydd o nodweddion tir amlwg megis mynyddoedd Eryri, fe gawsom hyd i bedwar brigiad celf garreg newydd nad oedd neb wedi’u cofnodi o’r blaen.

Roedd y cwpanau’u hunain yn cael eu rhifo fesul dwsinau – ar ‘Frigiad 1’, y casgliad mwyaf, cafwyd o leiaf 40 – ac er bod y marciau’n ymddangos i fod wedi’u gwasgaru ar hap ar yr olwg gyntaf, ar ôl i ni archwilio’n fwy gofalus, gallem weld fod clystyrau’n ffurfio patrymau ‘rosette’, tra bod eraill fel pe baen nhw’n dilyn holltau naturiol yn y graig. Roedd rhagor wedyn yn ffurfio motiffau ‘dymbel’, ble mae dau gwpan wedi’u huno gan bant bas.

Eleni, ein gobaith yw dychwelyd i archwilio ymhellach ar hyd y gefnen ble darganfuwyd y brigiadau newydd; efallai y cawn hyd i ragor o safleoedd celf carreg, gan ychwanegu ymhellach at ein darlun o dirwedd ddefodol, o bosib, sydd bellach yn dod i’r amlwg o gwmpas siambrau claddu rhyfeddol Môn.

Bydd cyfres o gyfleoedd gwirfoddoli, gweithdai a digwyddiadau yn cael eu cynnal ym Mryn Celli Ddu yn ystod mis Mehefin, ac rydym ni’n chwilio am wirfoddolwyr i gymryd rhan yn y cloddio.

Cynhelir Diwrnod Agored Archeoleg ar 18 Mehefin ym Mryn Celli Ddu gyda gweithdai, gosodiadau celf, a theithiau o gwmpas heneb Bryn Celli Ddu a’r gwaith cloddio. Yn ogystal, cynhelir noson syllu ar y sêr ar 20 Mehefin.

Os hoffech gymryd rhan, a fyddech cystal ag e-bostio Cadw i gael rhagor o wybodaeth.

Partneriaeth yw Prosiect Archeoleg Gyhoeddus Bryn Celli Ddu rhwng Cadw, Prifysgol Canolbarth Sir Gaerhirfryn a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion, o dan gyfarwyddyd Dr Ffion Reynolds, Dr Seren Griffiths, Dr Ben Edwards ac Adam Stanford.