Map Hanes Cymru: Ymatebion artistig i'r dirwedd

Ers canrifoedd mae artistiaid wedi rhannu eu gweledigaeth o Gymru drwy baentiadau, cerddi, storïau a chaneuon. Mae'r gweithiau celf hyn wedi chwarae rhan hollbwysig yn creu'r hunaniaeth Gymreig ac yn portreadu'r wlad a'i phobl i'r byd.

Mae themâu wedi dod i'r amlwg mewn llenyddiaeth ac yn y celfyddydau gweledol dros y blynyddoedd, yn amrywio o Gymru fel gwlad hardd ond arallfydol a chychwyn a chwymp diwydiant.

Byddai taith o amgylch y lleoliadau ysbrydoledig yng Nghymru sydd wedi eu hanfarwoli mewn celfyddyd yn gallu para oes, felly i gychwyn dyma ddetholiad bychan o safleoedd sydd wedi ysbrydoli artistiaid enwocaf Cymru (a Phrydain).

Cae'r Gors

Cae'r Gors | Cae'r Gors

Beth? Cartref Kate Roberts y llenor o fri
Ble? Eryri

Efallai nad y bwthyn chwarelwr rhestredig Gradd II yw'r safle mwyaf crand yng Nghymru, ond mae ei statws fel aelwyd plentyndod y llenor Kate Roberts yn denu ymwelwyr o bell ac agos.

Bydd darllenwyr gweithiau Kate Roberts yn adnabod y tŷ fel rhan o'r byd a gonsuriodd mor fyw mewn nofelau megisTraed mewn cyffion a'r casgliad o storïau byrion Te yn y grug. 

Oeddech chi'n gwybod..? Yn 1965 prynodd Kate Roberts Gae'r Gors a'i gyflwyno i'r genedl ond nid tan 2005 y casglwyd digon o arian i adnewyddu'r tyddyn fel y byddai wedi bod yn ystod ei phlentyndod hi.

Cae'r Gors, 
Rhosgadfan, 
Caernarfon, 
Gwynedd 
LL54 7ET

Codir tâl mynediad.

Abaty Tyndyrn

Abaty Tyndyrn | Tintern Abbey

Beth? Abaty Sistersaidd o'r 12fed ganrif
Ble? Sir Fynwy

Pan oedd yn ifanc, teithiodd J M W Turner yn helaeth yng Nghymru rhwng 1792 a 1799, ac etifeddiaeth y teithiau hyn i fraslunio a phaentio yw cyfres o dirluniau syfrdanol, gyda llawer ohonynt yn cynnwys cestyll ac abatai.

Mae brasluniau a phaentiadau Turner o Abaty Tyndyrn o'r 1790au yn dal manylder a drama'r adeilad, a hefyd yn adlewyrchu mai adfail ydoedd a'r graddau yr oedd natur ar y pryd wedi dechrau ailfeddiannu'r safle.

Oeddech chi'n gwybod..? Sefydlwyd Abaty Tyndyrn yn 1131, a dyma'r mynachdy Sistersaidd cyntaf i gael ei sefydlu yng Nghymru.

Abaty Tyndyrn
Tyndyrn 
Gwent 
NP16 6SE

Codir tâl mynediad.

Oriel Gelf ac Amgueddfa Castell Cyfarthfa

Castell Cyfarthfa | Cyfarthfa Castle

Beth? Amgueddfa ac oriel gelf
Ble? Merthyr Tudful

Yng nghartref godidog y teulu Crawshay, y meistri haearn, mae'r safle unigryw hwn yn dal casgliad o arteffactau sy'n rhychwantu 2,000 o flynyddoedd o hanes lleol.

Mae'r castell yn nodedig hefyd am ei oriel, sy'n cynnwys paentiadau rhagorol o'r chwyldro diwydiannol yn ogystal â detholiad trawiadol o gelfyddyd fodern. 

Oeddech chi'n gwybod..? Mae'r amgueddfa'n cynnwys y chwiban ager gyntaf, y blwch pleidleisio cyntaf a ffrogiau gan y dylunwyr o Ferthyr, Laura Ashley a Julien McDonald.  

Parc Cyfarthfa, 
Heol Aberhonddu, 
Merthyr Tudful 
Morgannwg Ganol 
CF47 8RE

Codir tâl mynediad.

Castell Talacharn a Chartref Dylan Thomas

Castell Talacharn | Laugharne Castle

Beth? Safle o'r 13eg a godwyd gan y teulu de Brian
Ble? Sir Gaerfyrddin

Mae cysylltiad Talacharn â Dylan Thomas yn hysbys iawn ond rydych yn siŵr o deimlo'r wefr o eistedd yn y tŷ haf ar dir y castell – yn union lle aeth y bardd a'r llenor ati i gwblhau Portrait of the Artist as a Young Dog. 

Nid Dylan Thomas yw'r unig gysylltiad llenyddol â Thalacharn gan fod y llenor Seisnig Richard Hughes hefyd wedi ysgrifennu ei nofel In Hazard yn y castell. Gall ymwelwyr â'r castell weld tystiolaeth o'r cyfeillgarwch rhwng y ddau lenor, megis copi o Portrait of the Artist as a Young Dog wedi ei lofnodi gan Thomas a'i gyflwyno i Hughes. 

Oeddech chi'n gwybod..? Mae'r castell yn ymddangos mewn paentiad hynod atgofus gan JMW Turner, ac mae hwnnw nawr wedi ei atgynhyrchu ar un o'r paneli ar y safle.  Chwiliwch amdano pan fyddwch yn ymweld.

Stryd y Brenin,
Caerfyrddin
Dyfed
SA33 4FA

Codir tâl mynediad

Gallwch ymweld hefyd â'r Boathouse lle bu Dylan yn byw am bedair blynedd olaf ei fywyd. Mae ei sied ysgrifennu gerllaw lle ysgrifennodd lawer o'i weithiau diweddarach.