Map Hanes Cymru: Cestyll Edward I

Mae rhai o gestyll godidocaf Cymru yn ein hatgoffa o gyfnod cythryblus, pan arferai brenhinoedd Lloegr a thywysogion Cymru gystadlu am bŵer. Enghreifftiau perffaith o hyn ydy'r pedwar castell trawiadol ar hyd arfordir y gogledd orllewin. Gyda'i gilydd dyma Gestyll a Muriau Trefol y Brenin Edward yn Safle Treftadaeth y Byd Gwynedd.

Mae hanes Brenin Edward I yn hollti barn. Mae rhai yn ei weld fel hanes brenin canoloesol o Loegr a ddefnyddiodd gestyll enfawr i oresgyn tywysogion a phobl y dywysogaeth.

Mae pobl eraill yn gweld ei gaerau aruthrol fel prawf o wytnwch y Cymry; tystiolaeth ffisegol o'r ymdrech y bu'n rhaid i Edward I ei ymroi er mwyn rheoli'r rhanbarth yn ystod diwedd y 13eg ganrif a dechrau'r 14eg ganrif.

Beth bynnag fo'ch barn, mae pob castell yn adrodd stori nerthol mewn carreg. Yn gryf ac yn gadarn, cafodd y cestyll eu hadeiladu i'r safonau uchaf ar y pryd ac i allu ymdopi ag ymosodiadau gan elfennau gelyniaethus a chanrifoedd o ryfel.

Bydd hi'n hollol glir i'r rheini sy'n ymweld â Chaernarfon, Conwy, Harlech a Biwmares pam mae'r cestyll difyr hyn nawr yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

Castell y Fflint

Castell y Fflint | Flint Castle

Beth? Castell canoloesol o'r 13eg ganrif
Ble? Y Fflint

Cafodd Castell y Fflint ei gychwyn yn 1278, a dyma'r un o'r cestyll cyntaf yng Nghymru i gael ei godi gan Edward I.

Gyda golygfeydd trawiadol dros aber yr afon Ddyfrdwy, mae'r castell unig hwn yn aml yn cael ei anghofio gan bobl sy'n mynd am y cestyll mwy Gorllewinol. Bu'n gampwaith amddiffynnol ar un adeg, a nodwedd fwyaf trawiadol y Castell yw un tŵr crwn sydd ar wahân i weddill y cwrt mewnol. 

Oeddech chi'n gwybod..? Mae Castell y Fflint yn enwog am ymddangos yn nrama Shakespeare Richard II. Bu Castell y Fflint yn lleoliad pwysig ar gyfer darn hanfodol o'r ddrama - sef y foment pryd y mae Richard II yn cael ei ddal gan Henry Bolingbroke, gan arwain yn y pen draw at ymddiorseddiad Richard ac esgyniad y Brenin Harri IV.

Castell y Fflint
Fflint
CH6 5PH

Mynediad am ddim.

Castell Conwy a Muriau'r Dref

Castell Conwy | Conwy Castle

Beth? Amddiffynfa arfordirol ganoloesol a thref gaerog
Ble? Conwy

Mae'n anhygoel meddwl bod y castell cywrain hwn a muriau'r dref wedi cael eu hadeiladu mewn ychydig dros bedair blynedd. Sicrhaodd y brenin fod y prosiect yn cael ei oruchwylio gan James o San Siôr, pensaer maen ac adeiladwr cestyll profiadol.  

Amcangyfrifir iddi gostio £15,000 i adeiladu Castell Conwy a muriau'r dref. Mae hi'n hawdd gweld lle cafodd yr arian ei wario – mae'r castell ei hun yn cynnwys dau borth wedi'u hatgyfnerthu, wyth tŵr enfawr a neuadd fawr ar ffurf bwa, ac mae'r waliau eu hunain yn cynnwys 21 tŵr a phedwar giât.

Tra byddwch chi yma, cofiwch grwydro'r dref a'i muriau trefol canoloesol hynod. Dyma'r enghraifft fwyaf cyflawn o'r math hyn o waliau yng Nghymru. Gall ymwelwyr gerdded ar hyd y waliau ac edrych i lawr ar y patrymau stryd canoloesol sy'n dal i fodoli hyd heddiw.

Oeddech chi'n gwybod..? Adeiladwyd Conwy ar safle abaty Aberconwy – cafodd y mynaich eu symud i safle newydd i'r de o'r dref ym Maenan.

Castell Conwy
Stryd Rose Hill,
Conwy
LL32 8AY

Codir am fynediad.

Castell Biwmares

Castell Biwmares | Beaumaris Castle

Beth? Caer o'r 13eg ganrif
Ble? Ynys Môn

Mae Castell Biwmares yn cael ei alw yn 'gampwaith anorffenedig' Edward I ac mae'n sicr yn gaer drawiadol ac yn enghraifft gywrain o'r dyluniad cestyll 'waliau oddi mewn i waliau' consentrig. A dweud y gwir, mae Castell Biwmares wedi cael ei ddisgrifio fel y 'castell mwyaf perffaith ym Mhrydain o safbwynt technegol'.

Roedd pen-saer maen y brenin, James o San Siôr, wedi goruchwylio'r gwaith adeiladu'n bersonol wrth i'r cadarnle gwych hwn gael ei godi. Roedd angen 450 o seiri maen, 400 o chwarelwyr a dros 2,000 o labrwyr medrus i dyllu'r ffos ac adeiladu'r waliau cryf.

Oeddech chi'n gwybod..? Cafodd Castell Biwmares ei enwi ar ôl y gair Ffrangeg Normanaidd “Beau Mareys”, sy'n golygu castell ar y "gors hardd".

Castell Biwmares
Stryd y Castell, 
Biwmares, 
Ynys Môn 
LL58 8AP

Codir am fynediad.

Castell Caernarfon a Muriau'r Dref

Castell Caernarfon | Caernarfon Castle

Beth? Cawres ganoloesol a muriau trefol
Ble? Caernarfon

Dewisodd Edward I safle castell mwnt a beili Normanaidd ar gyfer Castell Caernarfon – ei gastell mwyaf – ac efallai ei gaer fwyaf trawiadol yng Nghymru.

Cafodd castell a muriau tref Caernarfon eu codi fel un endid. Cafodd ei ddylunio i fod yn ganolfan ar gyfer y tiriogaethau roedd Edward I newydd eu gorchfygu.

Gyda'r golygfeydd godidog dros Gaernarfon a'r Fenai, rhaid ymweld â Thŵr yr Eryrod eithriadol y Castell!

Oeddech chi'n gwybod..? Yng Nghastell Caernarfon cafodd Brenin Edward II ei eni.

Castell Caernarfon
Pen Deitsh,
Caernarfon,
Gwynedd
LL55 2AY

Codir am fynediad.

Castell Harlech

Castell Harlech | Harlech Castle

Beth? Cadarnle canoloesol o'r 13eg ganrif
Ble? Harlech

Gan sefyll ar glogwyn creigiog yn edrych i lawr dros Fae Ceredigion mae Castell Harlech yn enghraifft o gadarnle sydd wedi cael ei wneud yn unswydd ar gyfer ei amgylchedd.

Cafodd ei adeiladu'n gyflym ac yn gymharol rad (wrth gymharu â chaerau fel Caernarfon a Chonwy), ac mae'r strwythur yn defnyddio wyneb brawychus y clogwyn i'w fantais ei hun ac mae'n anorchfygol o bob ongl bron.

Tra byddwch chi yma, peidiwch â cholli'r grisiau i lawr at y môr – grisiau 200 troedfedd o hyd sy'n cysylltu'r castell â gwaelod y clogwyn oddi tanodd. Roedd y nodwedd ddeheuig hon yn golygu bod y rheini a arferai fyw yn y castell yn gallu goroesi drwy unrhyw warchae hir.

Oeddech chi'n gwybod..? Ym mis Mawrth 1647 Harlech oedd y cadarnle brenhinol olaf i ddisgyn i rymoedd y senedd; ac roedd ei gwymp yn dynodi diwedd y Rhyfel Cartref.  

Castell Harlech
Harlech,
Gwynedd
LL46 2YH

Codir am fynediad.