Map Hanes Cymru: Eglwysi, capeli a thirweddau mynachaidd Cymru

O wychder abatai Sistersaidd i symlrwydd capeli pentref, mae Cymru yn wlad sy'n meddu ar gannoedd o safleoedd crefyddol sy'n cynnwys enghreifftiau trawiadol o henebion anghydffurfiol, Anglicanaidd a mynachaidd, ymysg eraill.

Yn ganolbwynt i'r gymdeithas yng Nghymru ar un adeg, roedd y lleoedd uchel eu parch hyn yn rhannau hanfodol o fywyd y gymuned.  Mae sawl un yn parhau fel addoldai, ac mae pob un yn enghraifft ddiddorol o gysylltiad Cymru â chrefydd drwy'r oesau.

Bydd ymweld ag unrhyw un o'r safleoedd hyn yn dangos sut y mae credoau hynafol, ffigyrau hanesyddol ysbrydoledig a thraddodiadau wedi cyfrannu at siapio treftadaeth ddiwylliannol, iaith a ffordd o fyw Cymru dros y canrifoedd.

Mae'r daith hon yn cynnig cip ar ddyfnder tirlun crefyddol Cymru, ac yn rhoi golwg gyffredinol ar yr amrywiaeth o safleoedd crefyddol sydd yma, a man cychwyn ar gyfer mynd i'w gweld.

Capel y Rug a Hen Eglwys Plwyf Llangar

Capel y Rug | Rug Chapel

Beth? Eglwysi annisgwyl o addurniadol ar yr afon Dyfrdwy
Ble? Sir Ddinbych

Sefydlwyd Capel y Rug fel capel preifat gan yr Arch-Frenhinwr y Cyrnol William Salesbury yn yr 17eg ganrif. Yn groes i'w olwg allanol di-nod, mae'r capel ei hun wedi'i addurno'n gain â cherfiadau pren coeth a motiffau rhosod.

Gerllaw, mae Hen Eglwys Plwyf Llangar rai canrifoedd yn hŷn na Chapel y Ryg ond nid yw gwyngalch y muriau allanol yn rhoi unrhyw awgrym o'r rhyfeddodau esthetaidd o'i mewn. Y tu mewn, mae’r murluniau o’r 15fed ganrif wedi goroesi, diolch yn rhannol i’r ffaith fod yr eglwys wedi’i disodli gan addoldy newydd yng Nghynwyd yn y 1850au.

Mae llawer o ymwelwyr sy'n ymweld â'r safleoedd hyn hefyd yn mynd am dro ar hyd yr afon, lle ceir golygfeydd hardd a llawer llecyn i gael hoe a mwynhau'r tirweddau trawiadol.

Oeddech chi'n gwybod..? Er mai fel capel y mae'n cael ei adnabod, - ac mae'r rheini'n draddodiadol yn cael eu cysylltu ag Anghydffurfiaeth - eglwys Anglicanaidd yw'r Rug mewn gwirionedd.

Capel y Rug a Hen Eglwys Plwyf Llangar
LL21 9BT
01490 412025
0300 0256000

Codir tâl mynediad.

Abaty Ystrad Fflur

Abaty Ystrad Fflur | Strata Florida Abbey

Beth? Abaty Sistersaidd mawr
Ble? Ceredigion

Ystyr Ystrad Fflur, neu Strata Florida yn Lladin, yw 'Dyffryn y Blodau', ac mae mewn llecyn anghysbell yng Ngheredigion a fu unwaith yn gartref i fynachod Sistersaidd.

Gellir olrhain cynllun yr abaty gwreiddiol a does ond angen edmygu mawredd y porth gorllewinol cerfiedig i werthfawrogi mor drawiadol fyddai'r adeilad ar un adeg.

Mae rhai o'r teils addurniedig gwreiddiol o'r abaty yn dal yn gyfan ac mae llawer o offer, darnau arian ac eitemau personol eraill wedi cael eu darganfod yma yn y blynyddoedd diweddar ar ôl cloddio ar y safle. Mae'r rhain yn cael eu harddangos yn y ganolfan ymwelwyr.

Oeddech chi'n gwybod..? Mae'n gyrchfan i rai sy'n caru barddoniaeth Gymraeg oherwydd credir mai dyma fan claddu'r bardd canoloesol enwog, Dafydd ap Gwilym, sydd yn ôl y sôn yn gorwedd yn y fynwent, dan yr Ywen.

Abaty Ystrad Fflur
SY25 6ES
01974 831261

Codir tâl mynediad.

Capel Tabernacl, Treforys

Capel Tabernacl | Tabernacle Chapel

Beth? Capel anghydffurfiol eithriadol o Oes Fictoria
Ble? Abertawe

Codwyd cannoedd ar gannoedd o gapeli ar gyfer y diwygiad crefyddol yn y Gymru ddiwydiannol yn y 19eg ganrif. Yn ogystal â bod yn addoldai, daeth y capeli anghydffurfiol yn galon gymdeithasol ac addysgol i'w cymunedau. Yn Gymraeg y cynhelid llawer o'r gwasanaethau, a bu hynny'n gyfraniad mawr i'r defnydd o'r iaith ac i'w chynnal.

Mae'r Tabernacl yn cael ei gydnabod am ei bensaernïaeth Fictorianaidd gampus ac mae'n enghraifft eithriadol o gapel Cymreig sy'n dal ar agor i addolwyr. Cafodd ei adeiladu yn 1872 am £18,000, ac ar ei anterth yn 1910 roedd yno fil o aelodau. Ond nid yw'r adeilad mawr hwn yn gapel anghydffurfiol nodweddiadol, oherwydd mae hwnnw'n llawer symlach a diaddurn.

Bu sawl Gweinidog nodedig gan y Tabernacl, gan gynnwys Trebor Lloyd Evans a fu'n arwain yr addoli yma rhwng 1934 a 1964.  Roedd yn frwd o blaid y Gymraeg ac yn ymgyrchu dros ysgol Gymraeg yn yr ardal. Mae'r capel yn dal i gynnal gwasanaethau cyson.

Dros y blynyddoedd mae Côr Tabernacl Treforys wedi denu cantorion byd-enwog, ac mae organyddion adnabyddus wedi rhoi datganiadau ar yr organ â thri chwaraefwrdd, a adnewyddwyd yn ddiweddar gan Harrison & Harrison.

Oeddech chi'n gwybod..? Ym marn llawer Capel y Tabernacl yw'r capel mwyaf, gwychaf a drutaf a adeiladwyd yng Nghymru erioed.

Tabernacl Treforys
Stryd Woodfield
Treforys
Abertawe
SA6 8DA

Mynediad am ddim.
Ar agor i addoli ac ymarferion corau yn ogystal â thrwy apwyntiad. Edrychwch ar eu gwefan:
http://www.morristontabernacl.org

I gael enghraifft o gapel anghydffurfiol gwahanol a symlach mewn ardal wledig, ewch i Gapel Newydd yn Llanengan. Capel annibynwyr Cymreig, ac o bosib y capel anghydffurfiol cynharaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Cymru.

Eglwys Gadeiriol Tyddewi

Eglwys Gadeiriol Tyddewi | St Davids Cathedral

Beth? Eglwys gadeiriol o'r 12fed ganrif
Ble? Tyddewi, Sir Benfro

Mae Eglwys Gadeiriol Tyddewi'n parhau'n fan addoliad bywiog a phoblogaidd ac mae'n gyrchfan pererindod Gristnogol ers dros 800 mlynedd.

Er mai yn y 12fed ganrif y codwyd yr eglwys bresennol, mae'n sefyll ar safle mynachdy cynharach o'r 6ed ganrif a godwyd gan Dewi Sant, nawddsant Cymru.

Mae presenoldeb yr eglwys gadeiriol wedi rhoi statws dinas i Dyddewi, gan olygu mai'r lleoliad anghysbell hwn ym mhen draw Sir Benfro yw'r ddinas leiaf ym Mhrydain – a hynny o ran maint a phoblogaeth.

Dafliad carreg i ffwrdd o'r eglwys mae Plas Esgob Tyddewi. Adeiladwyd yr adfail hwn yn wreiddiol gan yr Esgob Henry de Gower, ac arferai fod yn gampwaith, gydag addurniadau helaeth, corbelau wedi'u cerfio fel pennau dynol, a gwaith maen tawlbyrddau trawiadol - oll yn brawf o gyfoeth a statws gwŷr crefyddol yr Oesoedd Canol.

Oeddech chi'n gwybod..? Goroesodd Eglwys Gadeiriol Tyddewi ddaeargryn difrifol yn y 13eg ganrif, ac mae'r difrod strwythurol a achoswyd yn dal i'w weld heddiw.  Yn wir, mae'r llawr yn amlwg ar oleddf, mae'r arcêd wedi camdroi mewn mannau, ac mae rhyw bedwar metr o wahaniaeth yn uchdwr ochrau dwyreiniol a gorllewinol yr adeilad!

Eglwys Gadeiriol Tyddewi
??
Tyddewi,
Sir Benfro
SA62 6RD

Mynediad am ddim.

Ydych chi’n chwilio am safleoedd crefyddol difyr eraill? Mae gan Gymru gannoedd, gan gynnwys Capel a Ffynnon Sanctaidd Gwenffrewi — capel crand o’r 16eg ganrif sy’n amgylchynu ffynnon sanctaidd o’r 12fed ganrif.