Map Hanes Cymru: Amddiffyn y Deyrnas

O ryfeloedd gyda Ffrainc i'r Rhyfel Oer, mae sir Benfro wedi chwarae rhan bwysig drwy helpu i amddiffyn ein gwlad dros y canrifoedd.

Mae cryfder hanes milwrol a morol yr ardal yn amlwg drwy edrych ar faint meysydd y gad, y cestyll a gweddillion y systemau amddiffyn sydd ar draws y sir.
 
Drwy ddilyn y llwybr Amddiffyn y Deyrnas cewch weld sut roedd sir Benfro wedi helpu i ddiogelu Prydain rhag goresgyniad.

Tapestri Glaniad y Ffrancod

Tapestri Glaniad y Ffrancod | The Last Invasion Tapestry

Beth? Tapestri 30m o hyd 
Ble? Neuadd y Dref Abergwaun, Sir Benfro

Mae'r gwaith celf nodedig hwn yn dangos beth ddigwyddodd pan oresgynnwyd tir mawr Prydain ddiwethaf, yn ôl ym mis Chwefror 1797.

Bydd edrych yn ofalus ar y dyluniad yn dangos sut roedd menywod sir Benfro wedi gorfodi'r fyddin oresgynnol i ildio. Ategir y tapestri gan arteffactau a byrddau dehongli, yn ogystal â chyflwyniad gweledol a chlywedol sy'n dangos sut iddo gael ei wneud.

Oeddech chi'n gwybod..? Mae'r tapestri yn dangos yr arwres leol, Jemima Nicholas, a lwyddodd i arestio 12 o filwyr o Ffrainc ar ei phen ei hun, gyda dim ond picwarch i'w helpu.

Neuadd y Dref
Sgwâr y Farchnad
Abergwaun
SA65 9HA

Mynediad am ddim

Caer Chapel Bay

Caer Chapel Bay | Chapel Bay Fort

Beth? Heneb Restredig a chaer fagnelaeth arfordirol filwrol restredig Gradd II.
Ble? Angle, Sir Benfro

Mae Caer Chapel Bay yn un o'r cynharaf o'i math yn y byd hyd y gwyddom. Cafodd ei chwblhau yn 1891 a gallai ddal 96 o ddynion mewn barics, ond yn aml roedd yn dal garsiwn llai o lawer.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, byddai llongau yr oedd amheuaeth eu bod yn cludo nwyddau wedi'u gwahardd yn cael eu hangori a'u harchwilio yn fan hyn, ac roedd gynnau'r Gaer wedi'u hanelu tuag atynt!

Oeddech chi'n gwybod..? Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, Roedd Caer Chapel Bay yn rheoli rhai o'r gynnau gwrth-awyrennau a oedd yn amddiffyn yr arfordir.

Caer ac Amgueddfa Chapel Bay
Angle, Sir Benfro
SA71 5BE

Codir am fynediad

Doc Penfro

Doc Penfro | Pembroke Dock

Beth? Tref arfordirol fach ar Afon Cleddau
Ble? Sir Benfro

Dros y canrifoedd mae Doc Penfro wedi chwarae rhan allweddol ar reng flaen Prydain. Mae Canolfan Treftadaeth Doc Penfro, Capel y Dociau Brenhinol a Gweithdy'r Awyren Fôr i gyd ar agor i ymwelwyr sy'n dymuno dysgu mwy am dreftadaeth forwrol un o drefi mwyaf gorllewinol Prydain.

Gerllaw mae Capel y Gwarchodlu, y Barics Amddiffynadwy, Waliau'r Dociau a'r Tyrrau Gynnau i gyd yn gliwiau i hanes y dref arbennig hon a'i chysylltiadau â Llynges Ei Mawrhydi.

Oeddech chi'n gwybod..? Mae Doc Penfro wedi adeiladu a lansio dim llai na phum Cwch Hwylio Brenhinol.

Doc Penfro
Sir Benfro
SA72 6WS

Codir ffi mynediad ar gyfer rhai safleoedd

Mynwent Llanion

Mynwent Llanion | Llanion Cemetery

Beth? Mynwent leol sy'n dyddio'n ôl i'r 19eg ganrif
Ble? Doc Penfro, Sir Benfro

Mae Mynwent Llanion ar ochr ogleddol cefnffordd yr A477 wrth fynedfa'r dref. Y cyngor sir sy'n berchen ar y fynwent a chafodd ei hagor yn 1869.

Mae'n cynnwys nifer o feddi rhyfel - 24 o'r Rhyfel Byd Cyntaf, yn ochr orllewinol y fynwent, a 54 o'r Ail Ryfel Byd, gan gynnwys 19 o forwyr o HMS Puckridge a gafodd ei bomio. Mae'r gweddill yn feddi awyrenwyr a oedd yn gysylltiedig â chanolfan Awyren Fôr yr RAF yn Noc Penfro.

Oeddech chi'n gwybod..? Mae hefyd yn cynnwys beddi nifer a fu farw ar ôl y rhyfel, ac un o'r rheini oedd peilot o Wlad Pwyl, Z Bartosuk, a gafodd ei ladd ym mis Awst 1952 wrth iddo gael ei orfodi i lanio yn y maes awyr segur cyfagos yng Nghaeriw Cheriton.

Mynwent Llanion, 
Ffordd Llundain, 
Doc Penfro
SA72 4RS

Mynediad am ddim

Canolfan a Thŵr Rheoli Caeriw Cheriton

Canolfan a Thwr Rheoli Caeriw Cheriton | Carew Cheriton Control Tower and Centre

Beth? Cyn faes awyr yr RAF
Ble? Caeriw, Sir Benfro

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd sawl sgwadron yng Nghaeriw, i gyd yn gyfrifol am ddiogelu ochr orllewinol Prydain. Roedd y maes awyr hefyd wedi cael ei ddefnyddio yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf gan awyrennau a oedd yn cadw llygad ar lwybrau môr yr Iwerydd. Mae'r tŵr rheoli, sy'n cael ei alw'n swyddfa gwylio hefyd, wedi cael ei adfer gan Grŵp Tŵr Rheoli Caeriw Cheriton ac mae ar agor i'r cyhoedd.

Swyddfa wylio unigryw'r RAF o'r Ail Ryfel Byd sydd wrth galon y safle hwn, ond gall yr ymwelwyr hefyd weld lloches cyrch awyr wedi'i adnewyddu a dwy awyren Avro Anson wreiddiol fel rhan o'u hymweliad.

Oeddech chi'n gwybod..? Mae gwreiddiau dyluniad y safle hwn yn dipyn o ddirgelwch - ni chafodd y tŵr rheoli ei adeiladu yn ôl dyluniad cymeradwy y Weinyddiaeth Awyr ac nid oes neb yn gwybod pam!

Tŵr Rheoli Caeriw Cheriton
Caeriw, Sir Benfro
SA70 8SX

Codir am fynediad