Map Hanes Cymru: Cymru: y wlad ddiwydiannol gyntaf

Mae gan Gymru lawer i’w gynnig o ran ei threftadaeth ddiwydiannol, gyda llawer o drysorau gwerth eu gweld — gan gynnwys safle o bwysigrwydd diwydiannol mor nodedig fel ei fod wedi derbyn statws Treftadaeth Byd.

Mae tirwedd Treftadaeth Byd Blaenafon, yng nghalon cymoedd de Cymru, yn cynnig atyniadau niferus, gan gynnwys y cyfle i brofi bywyd fel glöwr yn Amgueddfa Lofaol Cymru Big Pit, ac fel gweithiwr yng Ngwaith Haearn Blaenafon, safle a gafodd effaith arwyddocaol ar y byd rydyn ni’n byw ynddo heddiw. Ymhellach i’r gorllewin mae cartref Amgueddfa Wlân Cymru, wedi’i lleoli yn yr hen felinau hanesyddol, Melinau Cambrian, ac yng nghalon mynyddoedd Eryri yng ngogledd Cymru mae Amgueddfa Lechi Cymru.

Mae gan y pedwar cwr yng Nghymru stori ddiwydiannol i’w hadrodd...

Amgueddfa Lechi Cymru

Amgueddfa Lechi Cymru | National Slate Museum 

Beth? Amgueddfa mewn gweithdai chwarel gwreiddiol
Ble? Llanberis, Eryri

Mae Amgueddfa Lechi Cymru yn adrodd hanes cymunedau llechi Cymru pan oedd y diwydiant llechi yn y wlad hon yn ‘toi’r byd’.

Yn ogystal â chyfleoedd i weld y ffowndri, y gefeiliau, y siediau a’r olwyn ddŵr weithredol fwyaf yn y DU, mae crefftwyr medrus yn cynnal arddangosfeydd byw hefyd o’r grefft o hollti a llyfnu’r llechi gyda llaw. 

Oeddech chi'n gwybod..? Mae Amgueddfa Lechi Cymru wedi’i gefeillio ag Amgueddfa Slate Valley yn Granville, Efrog Newydd, UDA, gan gadarnhau’r cyswllt rhwng cymunedau Cymreig ar ddwy ochr Môr Iwerydd.

Llanberis, 
Gwynedd
LL55 4TY

Mynediad am ddim.

Amgueddfa Wlân Cymru

Amgueddfa Wlân Cymru | National Wool Museum 

Beth? Amgueddfa yng nghyn felinau hanesyddol Cambrian.
Ble? Sir Gaerfyrddin

Yng nghalon cefn gwlad gorllewin Cymru, mae Amgueddfa Wlân Cymru yn adrodd hanes y diwydiant gwlân ffyniannus a arferai fod yn Nyffryn Teifi. 

Mae’r perl hwn o amgueddfa’n rhan o felin wreiddiol, ble mae peiriannau diwydiannol ac arddangosfeydd gwehyddu byw i’w gweld, gan ddod â’r broses ‘o’r cnu i’r defnydd’ yn fyw. 

Arferai’r diwydiant mawr yma gynhyrchu dillad, siolau a blancedi ar gyfer gweithwyr Cymru a gweddill y byd.

Oeddech chi'n gwybod..? Roedd y diwydiant gwlân yn dominyddu ardal Dyffryn Teifi ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed ganrif.

Dre-fach
Felindre
Llandysul
Sir Gaerfyrddin
SA44 5UP

Mynediad am ddim.

Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru | Big Pit National Coal Museum

Beth? Amgueddfa treftadaeth ddiwydiannol
Ble? Blaenafon

Wrth galon tirwedd Treftadaeth Byd UNESCO Blaenafon, mae Big Pit, a arferai fod yn lofa brysur. Mae’r amgueddfa lwyddiannus hon yn cynnig profiad unigryw yng Nghymru a dyma un o ddim ond dau safle yn y DU ble gall ymwelwyr fynd o dan y ddaear i bwll glo gwreiddiol. 

Bydd cyn-lowyr yn arwain yr ymwelwyr wrth iddynt deithio i ddyfnderoedd y lofa a chael blas ar sut roedd bywyd i’r rhai a oedd yn gwneud eu bywoliaeth o gloddio am lo. 

Ceir rhagor o gyfleusterau i addysgu a diddanu pob oedran ar y wyneb, gan gynnwys taith rithiol aml-gyfryngol yn yr Orielau Mwyngloddio ac arddangosfeydd ym Maddonau Pen y pwll ac adeiladau hanesyddol y lofa.

Oeddech chi'n gwybod..? Mae'r mwyngloddiau mae modd mynd iddyn nhw ar hyn o bryd yn Big Bit dros 90 metr o dan wyneb y ddaear.

Blaenafon, 
Torfaen 
NP4 9XP

Mynediad am ddim.

Gwaith Haearn Blaenafon

Gwaith Haearn Blaenafon | Blaenavon Ironworks

Beth? Hen safle diwydiannol o'r 18fed ganrif
Ble? Blaenafon

Gwta awr yn y car o Gaerdydd, yng Nghymoedd enwog de Cymru, mae Gwaith Haearn Blaenafon. Roedd y gweithfeydd haearn yn garreg filltir yn hanes y Chwyldro Diwydiannol ac ar y pryd roeddent yn arloesol iawn ym maes technoleg newydd.

Ffrwynwyd pŵer stem a datblygwyd ffordd o wneud dur gan ddefnyddio mwyn haearn, a arweiniodd at gynnydd ym mhob cwr o’r byd yn y diwydiant dur, nes bod Cymru’n fwy pwerus yn ddiwydiannol nag erioed o’r blaen. Bydd ymwelwyr â’r safle’n cael cyfle i weld bythynnod Stack Square wedi’u hadnewyddu a chael blas ar sut roedd y gweithwyr yn byw drwy’r oesoedd, a siop tryciau’r cwmni sydd wedi’i hail-greu. Mae technoleg sain newydd, arloesol yn helpu i ddod â stori’r Gwaith Haearn yn fyw mewn ffordd gwbl newydd.

Mae tirwedd Blaenafon wedi ennill statws Treftadaeth Byd o ganlyniad i’w ffurf a’i swyddogaeth chwyldroadol. O fwyngloddiau i reilffyrdd, gallwch olrhain y llwybrau i mewn ac allan o’r safle o hyd, o ddeunyddiau crai i gynnyrch gorffenedig.

Oeddech chi'n gwybod..? Wedi'u hadeiladu'n wreiddiol yn 1790, roedd pobl yn byw ym mythynnod Engine Row Gwaith Haearn Blaenafon tan y 1960au.

Gwaith Haearn Blaenafon
Torfaen
NP4 9RN

Mynediad am ddim.

Traphont Ddŵr Pontcysyllte

Traphont Ddŵr Pontcysyllte | Pontcysyllte Aqueduct

Beth? Traphont ddŵr o'r 19 ganrif
Ble? Ger Llangollen

Mae Traphont Ddŵr Pontcysyllte yn cario Camlas Llangollen dros ddyffryn Afon Dyfrdwy ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam.

Fe'i hadeiladwyd gan Thomas Telford ac fe'i cwblhawyd ym 1805. Nid yw'n ormodiaeth dweud bod y technegau a'r syniadau a ddatblygwyd ym Mhontcysyllte wedi helpu i lunio'r byd drwy eu heffaith ar beirianneg. Treuliwyd dros 10 mlynedd yn ei hadeiladu, ar gost o £38,499 - sy'n cyfateb i £38 miliwn heddiw - ac roedd Traphont Ddŵr Pontcysyllte o ddifrif yn un o ryfeddodau peirianyddol yr oes ddiwydiannol.

Dynododd UNESCO y campwaith peirianneg sifil hwn yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2009 - ynghyd ag 11 milltir o gamlas yn cynnwys Traphont Ddŵr y Waun a Rhaeadr y Bedol yn Llantysilio, ger Llangollen.

Oeddech chi'n gwybod..? Pan orffennodd Thomas Telford Draphont Ddŵr Pontcysyllte ym 1805, hon oedd y groesfan cychod camlas dalaf yn y byd.

Station Rd,
Basn Trefor,
Wrecsam
LL20 7TG