Map Hanes Cymru: Arglwyddi Gororau'r Mers

Yn ystod yr Oesoedd Canol, yr enw am y gororau rhwng Cymru a Lloegr oedd y Mers. Am gannoedd o flynyddoedd roedd yr ardal yn safle gwrthdaro rhwng gwahanol garfannau, y tywysogion Cymreig i'r gorllewin, a'r brenhinoedd Sacsonaidd ac yna'r arglwyddi Normanaidd a Choron Lloegr i'r dwyrain.

A'r ymladd yn ffyrnig drosti, roedd y ffin yn symud yn gyson gan ddibynnu pwy a oedd â'r llaw uchaf ar y pryd.  Felly daeth y Mers yn dir ffiniol gwyllt, gyda channoedd o gestyll ac adeiladau caerog.

Deddfau Uno Harri'r VIII yn 1536 a 1543 a roddodd gychwyn ar y seilwaith gweinyddol presennol ac a gyfrannodd at ddod â heddwch i'r Mers.

Castell Dinbych

Castell Dinbych | Denbigh Castle

Beth? Amddiffynfa Seisnig glasurol a godwyd gan Henry de Lacy ar ran Edward I ar ben y cadarnle Cymreig gwreiddiol
Ble? Dinbych, Sir Ddinbych

Ar ôl cwymp Dafydd ap Gruffudd yn 1282, gofynnodd Edward I i'w gyfaill Henry de Lacy i godi'r castell a muriau'r dref a welir heddiw.  Er iddo gael ei gipio yn ystod gwrthryfel y Cymry yn 1294, roedd yn ôl yn nwylo Henry de Lacy y flwyddyn olynol ac ailgychwynnwyd ar y gwaith adeiladu.

Adeiladodd de Lacy ar raddfa enfawr, gyda thyrrau amlonglol godidog a phreswylfa a oedd fel palas gyda gwaith maen trawiadol mewn rhesi ac mewn sgwariau. Mewn byr o dro daeth Dinbych yn ganolfan fasnachol bwysig gyda bwrdeistref a oedd yn ymestyn y tu hwnt i furiau'r dref.  

Oeddech chi'n gwybod..? Yn bensaernïol, y porth mawr â thri thŵr sy'n creu argraff – a chafodd ei ddisgrifio'n "un o saith ryfeddod Cymru".

Castell Dinbych
Dinbych
LL16 3NB

Codir tâl mynediad

Dyma rai o safleoedd Tywysogion ac Arglwyddi'r Mers sydd gerllaw:
Castell Ewlo
Castell Holt
Castell y Waun
Castell Dinas Brân

Castell Trefaldwyn 

Castell Trefaldwyn | Montgomery Castle

Beth? Castell canoloesol a gafodd ei gychwyn gan Harri'r III yn 1223.
Ble? Trefaldwyn, Powys

Datganiad o rym yn tra-arglwyddiaethu ar dirwedd yr ardal oedd castell yr Arglwydd Normanaidd Hubert de Burgh. Mae Castell Trefaldwyn yn urddasol ac yn drawiadol hyd yn oed heddiw, ac roedd yn gastell rheng flaen hanfodol ac yn ganolfan weinyddol bwysig.

Dyma le llofnodwyd Cytundeb Trefaldwyn yn 1267, a oedd yn cydnabod Llywelyn ap Gruffydd yn Dywysog Cymru. Yn eironig, dyma hefyd lle gorymdeithiodd milwyr dan orchymyn Roger de Mortimer yn erbyn y Cymry, gan arwain yn y pen draw at farwolaeth Llywelyn yn 1282.

Gyda'i olion trawiadol a'i olygfeydd anfarwol, mae'r castell yn ein hatgoffa'n amlwg o orffennol canoloesol Trefaldwyn, gan gynnwys ei muriau amddiffynnol, yr eglwys a'r farchnad.

Oeddech chi'n gwybod..? Cafodd y rhan fwyaf o Gastell Trefaldwyn ei ddymchwel ar orchymyn y Senedd ar ôl y Rhyfel Cartref yn y 1600au.

Castell Trefaldwyn
Trefaldwyn
SY15 6HN

Mynediad am ddim

Dyma rai o safleoedd Tywysogion ac Arglwyddi'r Mers sydd gerllaw: 
Castell Dolforwyn
Eglwys Ceri

Castell y Gelli

Castell Y Gelli | Hay Castle

Beth? Castell 900 mlwydd oed sy'n rhan o brosiect atgyweirio mawr.  
Ble? Y Gelli, Swydd Henffordd 

Fel cestyll eraill ar y ffin, mae hanes y Gelli’n hir a chythryblus. Castell mwnt a beili oedd y castell cyntaf yn y Gelli, a godwyd yn 1100 ar safle arall. Yn ail hanner y 12fed ganrif adeiladodd un o Arglwyddi’r Mers – William de Braose – y castell cyntaf o garreg. Cipiwyd y castell a’i ddifrodi gan Llywelyn ap Gruffydd, y llyw olaf, yn 1233, ond cafodd ei ailgodi gan Harri’r III. Daeth y dref yn fwy heddychlon ar ôl ymgyrchoedd llwyddiannus Edward I yng Nghymru. 

Addaswyd y castell dros amser, ac erbyn 1660 roedd yn rhan o blas Jacobeaidd. Llosgwyd rhan ddwyreiniol y plas yn 1939 ac mae’n dal yn adfail. Bu tân yn y rhan orllewinol hefyd yn 1979 pan oedd yn eiddo i Richard Booth a chafodd ei adnewyddu’n rhannol yn fuan wedyn.

Oeddech chi’n gwybod..? Ers 2011 mae’r safle yng ngofal Ymddiriedolaeth Castell y Gelli, ac maent yn gweithio i achub y Castell. Eu gweledigaeth yw ei agor i bawb fel canolfan gelfyddydol, ddiwylliannol ac addysgol ar ôl cwblhau prosiect adnewyddu mawr. 

Castell y Gelli
Y Gelli
Swydd Henffordd
HR3 5DG

Ar agor i deithiau wedi'u trefnu bob dydd Iau am 11am. Codir tâl mynediad. 

Dyma rai o safleoedd Tywysogion ac Arglwyddi'r Mers sydd gerllaw: 
Maesyfed
Castell Bronllys
Castell Tre-tŵr

Castell Gwyn

Y Castell Gwyn | White Castle

Beth? Castell canoloesol – yr un sydd wedi parhau orau o 'Dri Chastell' Hubert de Burgh.  
Ble? Sir Fynwy

Dyma enghraifft o gastell Normanaidd cynnar yng Nghymru, wedi ei sefydlu o bosibl gan William FitzOsbern. Ond Hubert de Burgh a oedd yn gyfrifol am yr amddiffynfeydd a welir heddiw. Yn 1201, cipiodd reolaeth ar y Castell Gwyn ynghyd â Chastell Ynysgynwraidd a Chastell Grysmwnt gerllaw (sef ei 'Dri Chastell').

Tra oedd Ynysynwraidd a Grysmwnt yn addas i'r bendefigiaeth, roedd y Castell Gwyn yn fwy addas fel cadarnle milwrol gyda'i dyrrau crynion grymus yn gwylio'r diriogaeth o'i amgylch. Roedd yr adeiladau domestig hyd yn oed yn fwy addas i bennaeth garsiwn nag i Arglwydd mawr.

Oeddech chi'n gwybod..? Ar ôl marwolaeth Hubert de Burgh, aeth y Tri Chastell i ddwylo brenhinol, ac yn 1254 penderfynodd Harri'r III eu rhoi i'w fab hynaf, y darpar Frenin Edward I.

Castell Gwyn
Sir Fynwy
NP7 8UD

Codir tâl mynediad

Dyma rai o safleoedd Tywysogion ac Arglwyddi'r Mers sydd gerllaw:
Castell Grysmwnt
Castell Ynysgynwraidd
Castell Rhaglan