Map Hanes Cymru: Arglwyddi'r Mers Deheuol

Mae hanes arglwyddi'r Mers deheuol yn frith o straeon am uchelgais, cystadleuaeth, pŵer, goresgyniad a brwydrau. Ond pwy oedden nhw?

Ar ôl i'r Normaniaid feddiannu Lloegr, roedd y brenhinoedd Normanaidd cyntaf yn caniatáu i'w cefnogwyr ffyddlon feddiannu tiroedd ar hyd gororau Cymru — ymysg y rheini oedd arglwyddi cynnar y Mers deheuol. Roedd ganddyn nhw annibyniaeth lwyr bron dros eu tiriogaethau newydd, gan adeiladu cestyll mawr a chreu abatai cywrain, mae nifer ohonyn nhw'n dal i sefyll hyd heddiw.

Heddiw mae'r safleoedd hyn yn helpu i adrodd hanes yr arglwyddi, y dirwedd roedden nhw'n byw ynddi a'u rôl hollbwysig yn hanes Cymru.

Castell Penfro

Castell Penfro | Pembroke Castle

Beth? Castell Canoloesol
Ble? Penfro, gorllewin Cymru

Cafodd Castell Penfro ei sefydlu gan Roger de Montgomery, iarll yr Amwythig, ac roedd wrth galon tiroedd de-orllewin Cymru a oedd yn cael eu rheoli gan y Normaniaid. Saif ar foryd Afon Cleddau a ddaeth yn gartref i William Marshal, a oedd wedi esgyn i fod yn iarll Penfro o ganlyniad i'w wasanaeth ffyddlon i'r brenhinoedd Plantagenetaidd. Roedd yn gyfrifol am ddechrau ailadeiladu'r castell o'i gwr mewn carreg ar ddechrau'r 13eg ganrif.

Mae ymwelwyr heddiw yn cael crwydro'r ddrysfa o lwybrau a thyrrau, mwynhau'r golygfeydd o'r Tŵr Mawr 75 troedfedd o uchder neu fynd lawr i'r Wogan, ceudwll o dan y ward mewnol. 

Oeddech chi'n gwybod...? Cafodd Harri'r VII, brenin cyntaf brenhinlin y Tuduriaid, ei eni yng Nghastell Penfro yn 1457.

Castell Penfro
Penfro 
SA71 4LA

Codir am fynediad

Mae cestyll Mers eraill yng ngorllewin Cymru yn cynnwys:
Castell Caeriw
Castell Llanhuadain 
Chastell Cas-wis

Castell Cydweli

Castell Cydweli | Kidwelly Castle

Beth? Cadarnle arfordirol a adeiladwyd yn y 12fed ganrif
Ble? Cydweli, sir Gaerfyrddin

Roedd y castell hardd hwn yn un o nifer o gadarnleoedd y Mers a adeiladwyd ar hyd arfordir de Cymru. Cafodd ei sefydlu gan yr Esgob Roger o Gaersallog, un o'r ffigyrau mwyaf dylanwadol yn llys Harri'r I. Goroesodd y castell nifer o ymosodiadau dros y canrifoedd gan newid dwylo'n rheolaidd wrth i dywysogion Cymru barhau i frwydro yn erbyn arglwyddi'r Mers. 

Caiff hanes y cythrwfl rhwng y Cymry ac arglwyddi'r Mers ei ddehongli ar y safle. Mae hyn yn cynnwys hanes y Dywysoges Gwenllian a arweiniodd fyddin yn erbyn Maurice de Londres, arglwydd y castell, yn 1136. Bu brwydr waedlyd rhwng eu byddinoedd tua 2km i'r gogledd-orllewin o'r castell. Trechwyd y Cymry, a chafodd y dywysoges ryfelgar ei dal a thorrwyd ei phen i ffwrdd. 

Mae cofeb i'r Dywysoges Gwenllian y tu allan i'r castell. Cadwch lygad amdani yn ystod eich ymweliad.

Oeddech chi'n gwybod..? Byddai mab ifanc y Dywysoges Gwenllian yn tyfu i fod yn Arglwydd Rhys, llywodraethwr pwerus teyrnas y Deheubarth. Bu'n dal Castell Cydweli yn ystod un o'i gyfnodau fel cadarnle i'r Cymry.

Castell Cydweli
Heol y Castell, 
Cydweli SA17 5BQ

Codir am fynediad

Mae cestyll eraill y Mers gerllaw yn cynnwys:
Castell Talacharn
Castell Llansteffan
Castell Abertawe
Chastell Ystumllwynarth

Castell Caerffili

Castell Caerfilli | Caerphilly Castle

Beth? Amddiffynfa o'r 13eg ganrif
Ble? Caerffili

Cafodd Castell Caerffili ei adeiladu'n wreiddiol gan yr arglwydd Mers, Gilbert de Clare, ac mae'n dal i fod yn un o'r amddiffynfeydd canoloesol mwyaf yng Nghymru. Dechreuwyd ar y gwaith o'i adeiladu yn 1268 a dyma oedd un o'r cestyll cwbl gonsentrig llwyr cyntaf (dwy set o waliau, un y tu mewn i'r llall) ym Mhrydain.  

Gyda'i amddiffynfeydd aruthrol, roedd Castell Caerffili yn gampwaith o gynllunio milwrol ac yn rhagflaenydd i gestyll Edwardaidd gogledd Cymru. Mae nifer o'i nodweddion gwreiddiol wedi goroesi, gan gynnwys y Neuadd Fawr drawiadol. Un o'i nodweddion mwyaf enwog ydy'r tŵr de-ddwyreiniol, sy'n gwyro mwy na thŵr enwog Pisa!

Cafodd y castell ei adfer gan 3ydd a 4ydd Marcwis Bute, a wnaeth eu harian drwy ddiwydiannu de Cymru yn ystod y 19eg ganrif a'r 20fed ganrif. Mae modd archwilio straeon de Clare, y Butes a chymeriadau enwog eraill o orffennol y castell ar y safle.

Mae cestyll Mers eraill gerllaw yn cynnwys Castell Caerffili a Chastell Coch.

Oeddech chi'n gwybod..? Cafodd Iarll Gilbert de Clare, arglwydd Morgannwg, a greodd Castell Caerffili, ei lysenw 'Gilbert Goch' ar ôl ei wallt fflamgoch.

Castell Caerffili
Stryd y Castell, 
Caerffili CF83 1JD

Codir am fynediad

Castell Cas-gwent

Castell Cas-gwent | Chepstow Castle

Beth? Castell Normanaidd a saif yn uchel uwchben glannau Afon Gwy
Ble? Cas-gwent, Sir Fynwy

Arferai'r tiroedd sy'n amgylchynu'r gaer hon fod yn berchen i'r Iarll William fitz Osbern, un o gyfeillion agosaf Wiliam y Concwerwr. Roedd ei gyfnod yng Nghastell Cas-gwent ar ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg yn dynodi dechrau concwest arglwyddi'r Mers dros dde Cymru.

Tyfodd pwysigrwydd y castell a'r dref wrth iddynt ddod yn ganolfan fasnachu rhwng Cymru a Lloegr. Saif y castell ar grib clogwyn uwchben Afon Gwy ac roedd yn diogelu man croesi pwysig rhwng Cymru a Lloegr.

Y Tŵr Normanaidd Mawr ydy'r adeilad hynaf yn y castell. Dros amser, ychwanegwyd at y castell a chafodd ei addasu er mwyn adlewyrchu'r newidiadau mewn ffasiwn bensaernïol a dulliau rhyfela newydd.

Oeddech chi'n gwybod..? Mae drysau Castell Cas-gwent yn 800 o flynyddoedd oed a dyma'r drysau castell hynaf yn Ewrop. Hyd at 1962 roedd y drysau pren trawiadol yn y prif borth, ond maen nhw bellach yn cael eu cadw'n ddiogel a'u harddangos yn y castell.

Castell Cas-gwent
Stryd y Bont,
Cas-gwent,
Sir Fynwy NP16 5EY

Codir am fynediad

Mae cestyll eraill y Mers gerllaw yn cynnwys:
Castell Cil-y-coed
Castell Grosmont
Castell Trefynwy
Castell Skenfrith
Castell Gwyn