Map Hanes Cymru: Tarddiadau a chynhanes Cymru

Ymhell cyn iddi gael ei hadnabod fel Cymru, roedd ein tir yn gartref i olyniaeth o bobl hynafol. Ac o gyfnod y dynion Neanderthalaidd oddeutu 225,000 o flynyddoedd yn ôl hyd at ddiwedd yr Oes Haearn yn 75 OC, mae pob un wedi gadael ei ôl ar dirwedd Cymru.

Mae henebion o siambrau claddu Neolithig, carneddau'r Oes Efydd a bryngaerau'r Oes Haearn yn ein hatgoffa o'r gorffennol pell, ac yn cynnig cipolwg ar fywydau ein hynafiaid hynafol dirgel. 

Bryn Celli Ddu

Bryn Celli Ddu | Bryn Celli Ddu

Beth? Siambr gladdu neolithig o ddiwedd y 3ydd Mileniwm CC
Ble? Ynys Môn

Heneb adnabyddus yng Nghymru, mae hanes hir a chymhleth i'r siambr gladdu agored ac atmosfferig hon.  

Mae Bryn Celli Ddu ar Ynys Môn ac mae'n dyddio'n ôl i ddiwedd y 3ydd Mileniwm CC. Mae'r siambr gladdu yng nghanol tirwedd o lefydd cynhanesyddol ar Ynys Môn, gan gynnwys celfyddyd creigiau hynafol a meini hirion.

Daethpwyd o hyd i garreg a oedd wedi'i haddurno'n hardd yng nghefn y siambr yn ystod gwaith adfer ac mae hon bellach dan ofal Amgueddfa Genedlaethol Cymru. Gall ymwelwyr weld replica o'r garreg yn ei lle.

Oeddech chi'n gwybod..? Bryn Celli Ddu ydy'r unig feddrod ar Ynys Môn sydd wedi cael ei alinio'n gywir i gyd-daro â'r haul yn codi ar ddiwrnod hiraf y flwyddyn. Pan fydd hi'n gwawrio ar hirddydd haf (21 Mehefin), bydd siafftau o olau o'r haul sy'n codi yn dod drwy'r agoriad i oleuo'r siambr gladdu fewnol. Efallai fod yr heulwen i fod i ddod â gwres a bywyd i'r hynafiad a oedd wedi'u claddu yno?

Ynys Môn
LL61 6EQ

Mynediad am ddim

Mae safleoedd cynhanesyddol eraill ar Ynys Môn yn cynnwys:
Barclodiad y Gawres
Meini Hirion Penrhos Feilw
Cylchoedd Cytiau Mynydd Caergybi
siambr gladdu Bodowyr
Grŵp Cytiau Din LligwySiambr Gladdu Dryfol

Mwyngloddiau Copr y Gogarth

Mwyngloddiau Copr y Gogarth

Beth? Mwyngloddiau copr o'r Oes Efydd a ddadorchuddiwyd yn 1987
Ble? Llandudno

Tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn ystod yr Oes Efydd, byddai'r safle wedi cael ei lenwi gan sŵn cloddio ar raddfa ddiwydiannol. Copr oedd y wobr – elfen hanfodol i wneud efydd, yr aloi a roddodd ei enw i'r cyfnod cynhanesyddol hwn.

Ers canfod y safle yn y 1980au, mae archeolegwyr, peirianwyr ac ogofwyr wedi parhau i ddarganfod yr amrywiaeth eang o dwneli a choridorau sy'n gwneud y mwynglawdd hynafol hwn.

Mae teithiau'n caniatáu i ymwelwyr weld gwaith y mwynglawdd cynhanesyddol, gan gynnwys y Ceudwll Oes Efydd anhygoel, a gloddiwyd dros 3,500 o flynyddoedd yn ôl gan fwyngloddwyr gan ddefnyddio arfau wedi'u gwneud o garreg ac asgwrn yn unig.

Oeddech chi'n gwybod..? Mwyngloddiau Copr y Gogarth ydy'r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.

Pen y Gogarth, 
Ffordd Pyllau, 
Llandudno 
LL30 2XG

Codir am fynediad

Mae safleoedd cynhanesyddol eraill yng ngogledd Cymru yn cynnwys:
siambr gladdu Dyffryn Ardudwy ger Abermo
Bryngaerau Bryniau Clwyd
Siambr Gladdu Capel Garmon
amrywiol safleoedd ar lwybr Llyn Brenig

Siambr Gladdu Tinkinswood

Siambr Gladdu Tinkinswood | Tinkinswood Burial Chamber

Beth? Siambr gladdu Neolithig
Ble? Bro Morgannwg

Yn ystod gwaith cloddio yn 1914 daethpwyd o hyd i gyrff dros 50 o unigolion o'r cyfnod Neolithig yn Siambr Gladdu Tinkinswood ynghyd â darnau o grochenwaith a fflint wedi cael ei naddu.

Cafodd y safle ei adeiladu bron i 6,000 o flynyddoedd yn ôl ac fe saif ar ddyffryn eang ar osgo ym Mro Morgannwg – ychydig dros saith milltir o ganol Caerdydd.

Byddai'r ardal hon wedi bod yn ddymunol dros ben yn ystod y cyfnod Neolithig. Mae nant gerllaw, pridd da i dyfu cnydau a digon o gerrig sy'n addas ar gyfer gwneud arfau.

Gall ymwelwyr modern ryfeddu ar faen capan y feddrod, sy'n pwyso tua 40 tunnell, tua'r un faint â lori gymalog. Dyma un o’r enghreifftiau mwyaf ym Mhrydain.  

Oeddech chi'n gwybod..? Mae hen chwedl yn dweud y bydd unrhyw un sy'n treulio noson yn y safle hwn cyn Gŵyl Fai, Gŵyl Ifanc (23 Mehefin) neu Alban Arthan naill ai'n marw, yn mynd yn wallgof neu'n dod yn fardd.

Mynediad am ddim

Mae safleoedd cynhanesyddol eraill yn ne ddwyrain Cymru yn cynnwys:
Siambr Gladdu Llwyneliddon
Bryngaer Llanmelin
Bryngaer Caerau
Gwersyll Bwlwarcau Cas-gwent

Pentref Oes Haearn Castell Henllys

Pentref Oes Haearn Castell Henllys | Castell Henllys Iron Age Village

Beth? Bryngaer o'r Oes Haearn wedi'i Hailadeiladu
Ble? Meline, Sir Benfro

Castell Henllys ydy'r unig fryngaer Oes Haearn ym Mhrydain lle gallwch chi flasu sut beth oedd bywyd i'r Celtiaid dros 2,000 o flynyddoedd yn ôl.

Mae ymweliad yn cynnig cipolwg unigryw ar fywydau ein hynafiad, gallwch ddod at eich gilydd o amgylch tân tŷ crwn i wrando ar hen hanesion a malu blawd i wneud bara yn yr union fan lle safai Celtiaid ganrifoedd yn ôl.

Cafodd Castell Henllys, yng nghanol Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, ei ailddatblygu yn 2014 gyda chaffi, arddangosfa, canolfan i ymwelwyr ac ardal chwarae i blant.

Oeddech chi'n gwybod..? Mae tai crynion ac ysguboriau hiraethus Castell Henllys wedi cael eu hailadeiladu ar weddillion bryngaer go iawn a gloddiwyd.

Meline,
Sir Benfro
SA41 3UR

Codir am fynediad.

Mae safleoedd cynhanesyddol eraill yn ne orllewin Cymru yn cynnwys:
Pentre Ifan a siambrau claddu Carreg Coetan Arthur
Bryngaer Foel Drygarn
chylch cerrig Gors Fawr