Map Hanes Cymru: Owain Glyndŵr

Mae Owain Glyndŵr yn un o ffigyrau hanesyddol enwocaf Cymru. Caiff ei gofio'n bennaf am arwain rhyfel annibyniaeth Cymru yn erbyn gormes y Saeson yn y 15fed ganrif.

Roedd yn benderfynol o wneud safiad yn erbyn gorthrwm y Saeson, a sbardunodd hynny wrthryfel cenedlaethol yn erbyn caledi cymdeithasol, economaidd a chrefyddol y cyfnod. Mae ei etifeddiaeth wedi goroesi mewn sawl lle hyd heddiw – o'r man y cyhoeddodd mai ef oedd 'Tywysog Cymru', i'r cestyll y brwydrodd mor galed i'w cipio. 

Mae taith Owain Glyndŵr a'i Wrthryfel yn cynnwys nifer o'r safleoedd hyn, a gellir ychwanegu llefydd megis llys Glyndŵr yn Sycharth ac Eglwys Sant Chad yn Hanmer lle y priododd, at y daith er mwyn treiddio ymhellach i fywyd y cymeriad eiconig hwn.

Gwnewch eich antur yn well fyth drwy ymweld â Phyllalai (Bryn Glas) – safle buddugoliaeth fwyaf cofiadwy'r brwydro. Gallwch ymweld â'r eglwys a'r bryn a fu'n ganolog i'r frwydr.

Glyndyfrdwy

Glyndyfrdwy

Beth? Y man lle cyhoeddodd Glyndŵr mai ef oedd 'Tywysog Cymru'
Ble? Sir Ddinbych

Cyhoeddiad Glyndŵr ei fod yn penodi ei hun yn 'Dywysog Cymru' a ddechreuodd y gwrthryfel 14 blynedd yn erbyn gormes Lloegr.

Mae'r safle'n eithaf cymhleth ac nid yw bob tro'n hawdd dod o hyd iddo ar y tir, ond y nodwedd amlycaf yw'r domen. Yr enw a roddir iddi'n lleol yw 'Tomen Owain Glyndŵr', adfeilion mwnt castell o'r 12fed ganrif ydyw, a adeiladwyd i arwain y llwybr drwy Ddyffryn Dyfrdwy.

Croesewir ymwelwyr i'r safle gan banel rhyngweithiol sy'n egluro beth yw arwyddocâd y safle. Mae'r safle rhwng priffordd yr A5 a Rheilffordd Llangollen ac, er ei fod ar dir preifat, mae mynediad i'r cyhoedd.

Oeddech chi'n gwybod..? Mae'n debyg y byddai plas 'moethus' Glyndŵr wedi bod yn yr ardal ar draws y cae, ac wedi'i amddiffyn gan y ffos o'i gwmpas.

Glyndyfrdwy
Corwen
Sir Ddinbych
LL21

Mynediad am ddim

Castell Harlech

Castell Harlech | Harlech Castle

Beth? Caer Ganoloesol Gref sydd hefyd yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd UNESCO,  
Ble? Harlech, Gwynedd

Adeiladwyd castell Harlech yn 1283, ac roedd yn un o'r nifer o gestyll a godwyd i ddiogelu tir yr oedd Brenin Edward I wedi'i ennill yng Ngogledd Cymru.

Pan aeth gwŷr Glyndŵr i gipio castell Harlech yn 1404, roedd y Saeson yn beryglus o brin o arfau, gyda thair tarian, wyth basned, chwe phicell a phedwar gwn yn unig i'w defnyddio.

Cipiwyd castell Harlech felly, a sefydlodd Glyndŵr ei lys a'i deulu yn y castell yn fuan wedi hynny, gan gynnal ei ail lywodraeth yn Harlech yn 1405. Ail gipiwyd y safle gan fab y Brenin, Harri o Fynwy (Brenin Harri V wedyn), yn 1409. 

Oeddech chi'n gwybod..? Yn 1468, syrthiodd Castell Harlech i ddwylo’r Iorciaid, gan ysbrydoli'r gân draddodiadol, ‘Rhyfelgyrch Gŵyr Harlech’

Castell Harlech
Gwynedd
LL46 2YH

Codir am fynediad

Canolfan Owain Glyndŵr

Canolfan Owain Glyndwr | Owain Glyndwr Centre

Beth? Canolfan Ymwelwyr ac Arddangosfa o fywyd Owain Glyndŵr 
Ble? Machynlleth, Powys

Mae Canolfan Owain Glyndŵr yn cynnwys amrywiaeth o arddangosfeydd rhyngweithiol sydd wedi'u dylunio i adrodd hanes ei fywyd fel arweinydd y gwrthryfel.

Mae fideo, a gomisiynwyd yn arbennig, yn dangos y tywysog yn cael ei goroni, ac mae'r arddangosfeydd yn cynnwys Llythyr Pennal – y llythyr a anfonwyd gan Glyndŵr i geisio ennyn cefnogaeth Brenin Ffrainc. Mae murlun gan yr arlunydd o'r Alban, Murray Urquhart (1880-1972) hefyd yn portreadu buddugoliaeth dyngedfennol Glyndŵr dros rymoedd y Brenin ym Mrwydr Hyddgen yn 1402.

Oeddech chi'n gwybod..? Credir i'r Ganolfan gael ei hadeiladu ar safle llys enwog Glyndŵr yn 1404.

Heol Maengwyn,
Machynlleth,
Powys
SY20 8EE

Mynediad am Ddim (Ar agor yn Dymhorol)

Castell Aberystwyth

Castell Aberystwyth | Aberystwyth Castle

Beth? Adfeilion Castell Edwardaidd a adeiladwyd ddiwedd y 13eg ganrif
Ble? Aberystwyth, Ceredigion

Mae gan Gastell Aberystwyth hanes cythryblus braidd. Cipiwyd y castell gan y gwrthryfel yng Nghymru yn 1404, cyn dod dan warchae grymoedd o Loegr (dan orchymyn Tywysog Cymru, Dug Efrog ac Iarll Warwick) gwta dair blynedd yn ddiweddarach.

Bu bron i'r gaer ag ildio pan benderfynodd Glyndŵr ei hun arwain amddiffyniad y castell. Gwaetha'r modd, ofer fu ei ymdrechion, a blwyddyn yn ddiweddarach, fel ddisgynnodd. Roedd colli Aberystwyth yn golygu nad oedd Glyndŵr, "arwr y werin", yn ddim mwy nag arweinydd herwrol o hynny ymlaen.

Oeddech chi'n gwybod..? O ganlyniad i ddigwyddiadau diweddarach yn ystod y Rhyfel Cartref yn y 1600au, mae'r castell bellach yn adfail rhamantaidd, gyda'r waliau sy'n weddill a'r tŵr yn ffurfio silwét deniadol yn erbyn y môr.

Y Ro Fawr
Aberystwyth
Ceredigion
SY23 2AU

Mynediad am ddim