Map Hanes Cymru: Tywysogion Gwynedd

Bu tywysogion Gwynedd yn teyrnasu am fwy nag 800 mlynedd — canrifoedd a welodd frwydrau mewnol gwaedlyd a gwrthdaro â choron Lloegr, ond hefyd dwf diwylliannol, newidiadau crefyddol a chymdeithasol a chodi nifer o adeiladau urddasol.

Gadawodd y frenhinlin ôl parhaol ar dirlun Cymru a bu'n gymorth i greu hunaniaeth genedlaethol falch sy'n dal ei thir.

Mae hanes cyffrous tywysogion Gwynedd yn cynnwys rhai o'r ffigyrau mwyaf arwyddocaol yn hanes Cymru — o Rhodri Mawr a orchfygodd y goresgynwyr Llychlynnaidd yn 856, i Llywelyn ap Gruffudd, a gydnabuwyd yn Dywysog Cymru gan Harri'r III o Loegr yn 1267 (ond a gafodd ei ladd wedyn gan luoedd Edward I yn 1282).

Heddiw, gallwch brofi etifeddiaeth teyrnasiad y tywysogion yn nhirwedd drawiadol y gogledd.

Castell Deganwy

Castell Deganwy | Deganwy Castle

Beth? Adfeilion castell y cyfeirir ato'n gyntaf mewn cofnodion o'r 8fed ganrif
Ble? Deganwy, Conwy

Mae Castell Deganwy wedi ei weddnewid ac wedi newid dwylo sawl gwaith dros y canrifoedd, ac mae cofnod o nifer o berchnogion Cymreig a Normanaidd. Cafodd y rhan fwyaf o'r hyn sydd i'w weld heddiw ei godi gan Harri'r III. Yn y diwedd cipiwyd y castell a'i ddymchwel gan Llywelyn ap Gruffudd — sef adeg arwyddocaol yn ymgyrch Llywelyn yn erbyn Harri.

Oherwydd gorffennol cythryblus y castell, nid oes fawr wedi goroesi. Ond mae yna rai olion, ac mae'r safle ei hun, ar ben bryn serth, yn cynnig golygfeydd uchel o aber yr afon Conwy a chastell mawreddog Edward I yng Nghonwy.

Beth am ddechrau eich taith o diriogaeth y tywysogion drwy edrych ar diroedd Maelgwn fel y byddai yntau wedi gwneud bron i bymtheg canrif yn ôl?

Oeddech chi'n gwybod..? Mae'r castell 110 metr uwchben lefel y môr, ac yn ymledu dros ddau blwg folcanaidd.

Castell Deganwy
Deganwy,
Conwy
LL31 9PJ

Mynediad am ddim.

Llys Rhosyr 

Llys Rhosyr | Llys Rhosyr

Beth? Olion llys Cymreig canoloesol
Ble? Niwbwrch, Ynys Môn

Ynghudd tan 1992, mae gwaith cloddio ar y safle wedi datgelu'r unig lys Cymreig canoloesol y gallwch fynd iddo. 

Rhannodd y teulu brenhinol Cymreig eu tiriogaethau yn ardaloedd gweinyddol, a phob un â'i lys ei hun. Byddai'r tywysogion yn teithio i'r llysoedd hyn ar gyfer materion swyddogol, gan gynnwys casglu a goruchwylio materion cyfreithiol. 

Yma yn Llys Rhosyr, mae'r gwaith cloddio wedi datgelu llawer o arteffactau o'r 13eg ganrif yn ogystal ag olion cerrig tri adeilad, gan gynnwys neuadd ac ardal lle oedd poptai.  

Oeddech chi'n gwybod..? Mae tri chwarter y safle yn dal heb ei archwilio gan archeolegwyr, ond mae'r hyn a welir yn rhoi cip diddorol ar y gymdeithas Gymreig yn yr Oesoedd Canol. 

Mynediad am ddim.

I fwynhau rhagor ar y safle, mae taith sain ar gael i'w lawrlwytho oddi ar http://www.snowdoniaheritage.info/cy/theme/29/princes-of-gwynedd/

Castell Dolbadarn

Castell Dolbadarn | Dolbadarn Castle

Beth? Adfeilion castell o'r 13eg ganrif
Ble? Llanberis

Cafodd Castell Dolbadarn ei godi gan Llywelyn ab Iorwerth (taid pwerus Llywelyn ap Gruffudd) fel symbol grymus o'i statws a'i gyfoeth.

Bwriad y castell oedd gwylio'r fynedfa i Fwlch Llanberis, ac yna daeth yn garchar brenhinol.

Roedd Llywelyn ap Gruffudd wedi brwydro'n ddiflino yn erbyn ei frawd i ddod yn Dywysog Gwynedd dros bawb.  Ond hyd yn oed o'u trechu, roedd y brodyr yn fygythiad mawr.

Ateb Llywelyn? Eu carcharu, gan gadw ei frawd hŷn, Owain Goch, yng ngharchar y castell am ddwy flynedd ar hugain – tŵr crwn 50 troedfedd sy'n dal i dra-arglwyddiaethu ar y safle hyd heddiw.

Oeddech chi'n gwybod..? Cred haneswyr fod Owain Goch wedi cael ei gadw yma oherwydd bod Hywel Foel ap Griffi wedi disgrifio Owain fel 'Gŵr ysydd yn nhŵr yn hir westai'.

Castell Dolbadarn
Llanberis LL55 4TA

Mynediad am ddim. 

Castell Cricieth

Castell Cricieth | Criccieth Castle

Beth? Castell o'r 13eg ganrif ar benrhyn creigiog
Ble? Cricieth, Gwynedd

Wedi ei godi rywbryd yn yr 13eg ganrif, mae Castell Cricieth ar benrhyn serth uwchben Bae Tremadog. Peidiwch â chael eich twyllo gan y golygfeydd hardd o'r môr - mae'r porth â dau dŵr yng Nghricieth yn adeilad arswydus.  

Cafodd ei godi'n wreiddiol gan Llywelyn ab Iorwerth, a phenderfynodd y tywysog Cymreig hwn gynnwys porth arbennig o Seisnig. Cipiwyd y castell gan luoedd Edward I ryw 50 mlynedd yn ddiweddarach, a gwnaethpwyd rhai newidiadau iddo. 

Oeddech chi'n gwybod...? Yn ystod y 13eg ganrif, bu Castell Cricieth yn gartref i nifer o garcharorion gwleidyddol megis Gruffudd ap Llywelyn a Maredudd ap Rhys Grug.

Mae canolfan ymwelwyr y castell yn adrodd stori Tywysogion Gwynedd.
Castell Cricieth
Stryd y Castell,
Cricieth
LL55 0DP

Codir tâl mynediad.