Map Hanes Cymru: Concwest ac anheddiad rhufeiniaid Cymru

Bu'r Rhufeiniaid yn goresgyn, yn meddiannu ac yn gwladychu Cymru dros gyfnod o 360 mlynedd, rhwng 47 OC a 410 OC.

Mae tystiolaeth o'r cyfnod dramatig hwn i'w weld o hyd yn ein gwlad, ac mae'n rhoi cipolwg diddorol ar y newidiadau diwylliannol a thechnolegol a ddaeth y Rhufeiniaid gyda nhw i Gymru.

Beth wnaeth y Rhufeiniaid i ni? Fe wnaethon nhw hybu defnyddio darnau arian yn hytrach na nwyddau fel ffordd o dalu yn gyffredinol yn ogystal â chyflwyno cynhyrchu ar raddfa fawr, carthffosiaeth, llythrennedd a rhwydweithiau o ffyrdd. Bydd y llwybr Goresgyniad a Gwladychiad y Rhufeiniaid yng Nghymru yn eich helpu chi i ddarganfod mwy am yr effaith ddofn a gafodd yr ymsefydlwyr hyn ar ein cymdeithas.

Caer Rufeinig Segontiwm

Caer Rufeinig Segontiwm | Segontium Roman Fort

Beth? Adfeilion caer Rufeinig a adeiladwyd i amddiffyn yr Ymerodraeth rhag llwythau gwrthryfelgar. 
Ble? Caernarfon, Gwynedd

Mae Caer Rufeinig Segontiwm yn nghanol Gwynedd, ac yn llai na milltir oddi wrth safle godidog Castell Caernarfon.

Sefydlwyd Segontiwm yn y flwyddyn 77 OC a dyma oedd canolfan rheoli'r Rhufeiniaid yng ngogledd Cymru, gyda byddin o 1,000 o filwyr yma pan oedd ar ei anterth. Gall ymwelwyr ryfeddu at adfeilion y gaer gan ddychmygu sut byddai bywydau'r rheiny a oedd yn trigo yma.

Ymhell ar ôl i’r llengoedd adael am y tro olaf, daeth Segontiwm yn rhan o chwedloniaeth Cymru fel Caer Aber Seint a chaiff ei henwi ym mreuddwyd Macsen Wledig a chwedlau cynnar y Mabinogi.

Ydych chi am weld mwy? Mae arddangosfa yng Nghastell Caernarfon sy'n cynnwys hanes Macsen Wlesig, ac yn cyfeirio at gyfnodau cynnar y dref mewn ffilm ddeongliadol newydd. 

Oeddech chi'n gwybod..? Mae Cadw wedi defnyddio technoleg CGI i adlunio sut byddai Segontiwm wedi edrych ar ei anterth. Gallwch wylio'r fideo yma.

Caer Rufeinig Segontiwm
Ffordd Llanbeblig
Caernarfon
Gwynedd 
LL55 2LN

Mynediad am ddim

Mae safleoedd Rhufeinig eraill yn yr ardal, gan gynnwys anheddiad:
Brythonig-Rufeinig Din Lligwy
Caer Rufeinig Tomen y Mur
Chaeran Rufeinig Caergybi

Mwynfeydd Aur Dolaucothi

Mwynfeydd Aur Dolaucothi | Dolaucothi Gold Mine

Beth? Adfeilion gweithfeydd aur a agorwyd dros 2,000 o flynyddoedd yn ôl. 
Ble? Dyffryn Cothi, Sir Gaerfyrddin

Daeth y Rhufeiniaid i Brydain i chwilio am gyfoeth mewn mwynau ac amaeth, ond yn well na hynny daethant o hyd i aur yn Nolaucothi a dechrau diwydiant a barodd ar y safle hwn tan 1938.

Mae'r gweithfeydd aur yng Nghymru yn unigryw ac mae modd gweld olion y gwaith mwyngloddio, y systemau dŵr a'r draphont ddŵr, sy'n wirioneddol drawiadol. Gallwch weld lle fyddai'r Rhufeiniaid wedi bod yn hacio waliau'r twneli fesul tipyn, fel rhan o waith wedi'i drefnu a'i gynllunio'n fanwl. 

Mae modd mynd ar daith i lawr i'r safle, yn ogystal ag ymweld â safleoedd Rhufeinig eraill cyfagos - Gwersyll Gorymdeithio Rhufeinig y Pigwyn, Caer Rufeinig Aberhonddu ac Amffitheatr Caerfyrddin.

Oeddech chi'n gwybod..? Gallwch fwynhau golygfeydd anhygoel o lechweddau coediog Dyffryn Cothi o Ddolaucothi.

Codir am fynediad

Caer a Baddonau Rhufeinig Caerllion

Caer a Baddonau Rhufeinig Caerllion | Caerleon Roman Fortress and Baths

Beth? Caer Rufeinig, amffitheatr a baddonau sydd mewn cyflwr arbennig o dda.
Ble? Caerllion, Casnewydd

Mae Caerllion yn ganolog i stori Rufeinig y genedl. Roedd y gaer enfawr yn gartref i Ail Leng Augusta, a cheir yno amffitheatr Rufeinig wreiddiol. Credir bod lle i o leiaf 6,000 o bobl eistedd yn yr amffitheatr, a byddai eistedd yn y seddi blaen yma wedi bod yn brofiad eithaf gwaedlyd – dychmygwch wylio dyn ac anifail yn cwffio am eu bywydau!

Mae modd i ymwelwyr ddychmygu bywyd fel milwr Rhufeinig yn y blociau barics neu, gyda chymorth digidol dewinol, weld ymdrochwyr yn mwynhau baddonau'r gaer yn y man lle bu unwaith safle hamdden o'r radd flaenaf.

Mae Amgueddfa Genedlaethol y Lleng Rufeinig hefyd yng Nghaerllion. Mae'n adrodd hanes cadarnle eang yr Ymerodraeth Rufeinig, ac yn arddangos arteffactau y daethpwyd o hyd iddynt wrth gloddio yng Nghaerllion.

Oeddech chi'n gwybod..? Bu'r Rhufeiniaid yn preswylio yno o'r flwyddyn 75 CC ymlaen a, fesul dipyn, ail adeiladwyd y safle pren gwreiddiol mewn carreg – mae'r rhan helaeth o'r hyn a welwch heddiw'n dyddio o'r ail ganrif OC.

Caer a Baddonau Rhufeinig Caerllion
Caerllion
NP18 1AE

Codir am fynediad

Tref Rufeinig Caer-went

Tref Rufeinig Caer-went | Caerwent Roman Town

Beth? Adfeilion tref Rufeinig gyfan.
Ble? Caer-went, Sir Fynwy

Llwyddodd y Silwriaid, llwyth lleol Caer-went, i wrthsefyll y Rhufeiniaid am dros 30 mlynedd, cyn ildio iddynt yn 75 CC. Ar ôl amser, rhoddodd y Rhufeiniaid statws 'civitas' iddyn nhw – sef hunanlywodraeth leol. Sefydlwyd y dref, Venta Silurum neu “Farchnad y Silwriaid”, fel rhan o'r trefniant.

Mae'r strwythurau o'r bedwaredd ganrif yn cynnwys tai wedi'u cloddio, basilica fforwm a theml Frythonig-Rufeinig, a hyn oll wedi'i amgylchynu gan waliau enfawr y dref sy'n dal i sefyll hyd at 17 troedfedd (5.2m) o uchder mewn mannau.

Ewch i ymweld ag ardal ysguboriau Porth y Gorllewin i weld paneli dehongli difyr.

Oeddech chi'n gwybod..? Mae adfeilion Tref Rufeinig Caer-went yn 'em yn nghoron' archeoleg Rhufeinig yng Nghymru, a dywedir ei bod yn cystadlu ag ansawdd Wal Hadrian.

Tref Rufeinig Caer-went
Caer-went
NP26 5AU

Mynediad am ddim