Hafod a Chwm Tawe Isaf

Hafod a Chwm Tawe Isaf

Hafod a Chwm Tawe Isaf © Amgueddfa Cymru/National Museum of Wales

Mae Hafod a Chwm Tawe isaf yn cael eu dathlu, yn haeddiannol ddigon, fel cartref y diwydiant copr yn y DU a safle gweithfeydd a arferai fod o arwyddocâd byd-eang. Cafodd y diwydiannau eu hunain eu cysylltu yn y pen draw â systemau a llwybrau trafnidiaeth hanesyddol, a ddarparai rwydwaith o gysylltiadau lleol a chysylltiadau ymhellach i ffwrdd. Hefyd, roedd cysylltiad agos rhyngddynt ag aneddiadau a gynlluniwyd ac a adeiladwyd ar gyfer eu gweithwyr, gydag ysgolion, eglwysi a chapeli ochr yn ochr â nifer lawn o dai. Gyda’i gilydd, ffurfiai’r elfennau hyn dirwedd ddiwydiannol integredig ryfeddol a oedd yn dystiolaeth rymus o economi ddiwydiannol a ffordd ddiwydiannol o fyw.

Gadawodd prosesau dirywio a dadfeilio yn yr ugeinfed ganrif eu hôl. Y cyfan sydd wedi goroesi o’r gweithfeydd copr yw olion gwasgaredig sydd weithiau’n dameidiog, gyda’u cyd-destun uniongyrchol wedi’i golli a’u cysylltiadau wedi’u torri gan ffyrdd a gwaith datblygu newydd. Fodd bynnag, ymhlith y nodweddion sydd wedi goroesi mae strwythurau unigol o bwys mawr a all, gyda’i gilydd, ddehongli llawer o agweddau ar hanes y diwydiant cynhyrchu copr yn Abertawe. Nid yw’r aneddiadau cysylltiedig wedi colli fawr ddim o’u cyfanrwydd hanesyddol. Er mai prin yw’r manylion hanesyddol sydd wedi goroesi, mae gwaith adnewyddu tai wedi helpu i sicrhau dyfodol cynaliadwy i’r stoc tai. Ar bob ochr i’r afon, mae’r aneddiadau sydd wedi goroesi yn dal i fod yn ystorfa werthfawr o hanes cymdeithasol sy’n gyfatebydd pwysig i hanes technolegol a diwydiannol y gweithfeydd.

Yn hanesyddol, roedd yr ardal wedi’i threfnu’n dynn: cynlluniwyd safleoedd diwydiannol ar gyfer prosesau penodol, a oedd wedi’u cysylltu’n fanwl gan drafnidiaeth ffordd, rheilffordd a dwˆ r ar gyfer cyflenwi ac anfon nwyddau. Roedd cysylltiad agos rhyngddynt ag aneddiadau a oedd wedi’u cynllunio’n gydlynol eu hunain. Mae egwyddorion y drefniadaeth hon wedi cael eu niweidio, ond nid eu colli’n llwyr, gan waith adnewyddu ôl ddiwydiannol, ac mae cyfleoedd i sicrhau y bydd gweithgarwch cynllunio ac ailddatblygu yn y dyfodol yn eu hatgyweirio ac yn eu hatgyfnerthu. Roedd yr egwyddorion sylfaenol hyn yn rhan o gymeriad unigryw yr ardal — argraff ffisegol bwerus hanes diwydiannol o bwysigrwydd byd-eang.

Mae modd defnyddio’r astudiaeth hon i gynorthwyo gyda chynlluniau adnewyddu a datblygiad yn yr ardal. Bydd hyn yn sicrhau fod yma ddealltwriaeth o’r cyd-destun ffisegol a hanesyddol a sut mae’r cyfan yn cysylltu â’i gilydd.

Mae’n gyfle da i bawb sydd am wybod mwy am hanes a chymeriad hanesyddol yr Hafod a rhan isaf Cwm Tawe.