Gorthyrau carreg

Castell Ogwr

Castell Ogwr

Yn raddol, o ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg a thrwy gydol y ddeuddegfed ganrif, ailadeiladwyd rhai cestyll pridd a phren mewn carreg, gyda 

  • gorthwr carreg yn lle’r tŵr pren ar gopa’r domen
  • llenfur carreg yn lle’r palisâd pren
  • tŵr carreg yn lle’r glwyd yn y beili.

Fodd bynnag, adeiladwyd rhai cestyll mewn carreg o’r dechrau. Castell Cas-gwent (Sir Fynwy) oedd y castell carreg cynharaf yng Nghymru.  Yn wreiddiol roedd Castell Cas-gwent yn cynnwys tŵr petryal hir, dau lawr o uchder, a oedd yn cynnwys neuadd y perchennog ac ystafelloedd preifat, ac efallai ystafelloedd i’r milwyr a storfeydd yn yr islawr.  Ar lefel y llawr cyntaf yr eid i mewn i’r castell a hynny ar hyd grisiau pren allanol yr oedd modd eu symud o bosibl ar adegau peryglus.

Cafodd llawer o orthyrau carreg eraill eu codi ledled de a dwyrain Cymru yn gynnar yn y ddeuddegfed ganrif: mae Castell Ogwr, ger Pen-y-bont ar Ogwr, yn enghraifft wych.

O bryd i’w gilydd, byddai’r palisâd pren o gwmpas y mwnt yn cael ei ailadeiladu mewn carreg, a gelwir hwn yn orthwr cragen. Ceir dwy enghraifft o orthyrau cragen yng Nghymru yng Nghastell Caerdydd (sy’n eiddo i Gyngor Dinas Caerdydd ac ar agor i’r cyhoedd) a Chastell Tre-tŵr, Powys (Cadw). O tua 1200 ymlaen, datblygwyd gorthyrau crwn. Roedd yn hawdd i fyddinoedd oedd yn ymosod ddifrodi gorthyrau petryal drwy eu tanseilio wrth gorneli gwan (gan roi ergyd i’r cerrig cornel a’u symud a chynnau tân oddi tano er mwyn gwneud twll i’r milwyr gael mynediad). Gellir gweld gorthyrau crwn a adeiladwyd rhwng 1200 a 1240 yng Nghastell Penfro, Sir Benfro (ar agor i’r cyhoedd), Castell Bronllys, Powys a Chastell Ynysgynwraidd, Gwent.

Roedd gorthwr carreg nid yn unig yn gadarnle yr oedd hefyd yn gartref, gydag ystafelloedd i’r arglwydd a’i osgordd. Prin fyddai’r dodrefn yn y gorthwr mae’n debyg.  Yn y neuadd, er enghraifft, efallai y ceid bwrdd, meinciau a chadeiriau ar gyfer teulu’r arglwydd.  Yn aml câi seddau eu hadeiladu i mewn i’r muriau neu’r ffenestri.  Byddai’r llawr wedi’i orchuddio â brwyn.  Fel rheol câi’r gorthyrau eu plastro a’u peintio a weithiau mae modd gweld olion y paent a fu unwaith yn addurno’r muriau.