Cestyll tywysogion Cymru

Castell Dolbadarn

Castell Dolbadarn

Adeiladodd tywysogion Cymru gestyll eu hunain er mwyn amddiffyn eu tiroedd ac i ddiogelu llwybrau pwysig. Roedd y cestyll cyntaf a godwyd gan y tywysogion bron yn union debyg i gestyll y goresgynwyr Normanaidd ac unwaith eto roedd y rhain o bridd a phren.  Erbyn y drydedd ganrif ar ddeg dechreuodd tywysogion Cymru adeiladu eu cestyll gyda charreg ond roedd y cynllun yn bur wahanol.

At ei gilydd, adeiladwyd y cestyll mewn mannau gydag amddiffynfeydd naturiol cryf (er enghraifft, ar safle ar ben bryn neu ger afon). Byddai siâp y castell yn amrywio, er mwyn manteisio ar ei safle. Y tyrau fyddai prif bwyntiau cryf y castell, gyda llenfur gysylltiol. Fel arfer byddai’r tyrau yn rhai deulawr, ac roeddent yn aml ar siap-D.

Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr, m.1240) a gododd gestyll Dolwyddelan a Dolbadarn yn gynnar yn y drydedd ganrif ar ddeg.  Un petryal oedd y gorthwr yn Nolwyddelan, ond cafodd y castell diweddarach yn Nolbadarn ei gynllunio gyda gorthwr crwn.  

Llywelyn ab Iorwerth oedd yn gyfrifol hefyd am gastell Cricieth (Gwynedd) tua 1230, gyda ward fewnol a phorthdy dau-dŵr ac adeiladodd Gastell Ewlo (Sir y Fflint), gyda ward fewnol a gorthwr siâp-D cryf.

Cestyll tywysogion Cymru yng ngofal Cadw
Castell y Bere
Cricieth
Dinefwr
Dolbadarn  
Dolforwyn
Dolwyddelan
Dryslwyn
Ewlo

Cestyll eraill
Castell Caergwrle (Cyngor Cymuned Caergwrle)
Dinas Brân (Cyngor Sir Ddinbych)