Cestyll diweddarach

Castell Harlech

Castell Harlech

Ar ôl buddugoliaeth Edward I dros Gymru, lleihau wnaeth yr angen milwrol i godi cestyll.  Ar ôl datblygu powdwr gwn a magnelau, roedd yn bosibl difrodi neu ddinistrio amddiffynfeydd cestyll yn haws.  Câi gwrthdrawiadau rhwng byddinoedd eu setlo i ffwrdd o’r cestyll yn bennaf, ar dir agored.

Cafodd y cestyll yng Nghymru eu defnyddio eto am gyfnod byr yn ystod ymgyrchoedd Owain Glyndŵr yn erbyn y brenin. Ym 1404, cipiodd Owain Glyndŵr Gastell Harlech, a ddaeth yn bencadlys iddo am bum mlynedd ac yn gartref i’w senedd.

Yn dilyn y Deddfau Uno (1536-43) a unodd Cymru a Lloegr, daeth y wlad yn fwy heddychlon ac nid oedd angen cestyll ar gyfer amddiffynfeydd. Defnyddiwyd rhai fel canolfannau gweinyddol, lle y gellid casglu rhenti a threthi. Cynhaliwyd llysoedd barn mewn rhai cestyll, a defnyddiwyd eu dwnsiwns o hyd fel carchardai. Os byddai cestyll yn cael eu defnyddio yn y ffordd hon, addaswyd yr ystafelloedd i ddarparu swyddfeydd a llety ar gyfer y swyddogion a gynhaliodd y dyletswyddau hyn. Adfeiliodd rhai o’r cestyll eraill. Defnyddiwyd Castell Cydweli fel llys tan 1609.